[ امروز : يكشنبه 17 فروردين 1399 ]

نور در گلخانه

نور خورشید برای رشد گیاه اهمیت حیاتی دارد و در واقع رشد گیاه تابعی از نور است . نور مناسب از جهت پیدایش و تبدیل کلروفیل ، تشکیل مواد شیمیایی مورد نیاز گیاه ،انجام عمل فتوسنتز در اندامهای سبز گیاه مثل برگ ها ، تحریک پذیری روی اندامهای گیاه و...  نقش اساسی دارد.

عوامل دیگر مانند حرارات ، آب ، مواد غذایی و ... را می توان تحت کنترل در آورد ولی چنانچه نور خورشید کم باشد تامین کمبود آن مشکل است زیرا نور مصنوعی معمولا" گران تمام می شود و صرفه اقتصادی ندارد . معمولا" گلخانه ها را طوری می سازند که حداکثر بهره وری از نور خورشید را داشته  و حتی الامکان از عناصر سایه انداز ( دیوار و درخت و ...) به دور باشد .حتی جنس پوشش گلخانه ها در تامین نور مناسب از نظر کیفیت ( شدت تابش ) و بکار گیری در مراحل مختلف تولید نشاء و رشد رویشی و زایشی دارای اهمیت است و حتی الامقدور پوشش گلخانه باید نور و شفاف باشد . پلاستیک کهنه و کدر و کثیف ، نور را از خود عبور نمی دهد و در نتیجه بوته ها باریک و بلند شده و محصول کافی تولید نمی کنند. وجود قطرات زیادعرق روی سقف گلخانه نیز مزاحم نفوذ نور شده و عمل فتوسنتز و باردهی گیاه را کاهش می دهد.

چند نکته :

گلنور خورشید جهت انجام عمل فتوسنتز و ساختن مواد غذایی در گیاه عامل مهمی است. در ضمن گیاهان جهت تولید گل و میوه به میزان ساعات خاصی از تابش نور نیاز دارد .

گلانتقال و نفوذ نور به داخل گلخانه به عواملی مانند موقعیت جغرافیایی منطقه ، جهت گیری ساختمان گلخانه ، جنس و عمر ( تازگی و کهنگی ) و تمیزی مواد پوشش دهنده ، میعان آب روی سقف و دیواره های گلخانه ، جنس ، ابعاد ، تعداد و ضخامت اجزاء اسکلت و میزان سایه اندازی آنها و... وابسته است .

گلنور بیش از حد ، رشد گیاه را به تعویق می اندازد. در گلخانه های مدرن با استفاده از سلول های نوری یا فتوسل یا استفاده از پرده های مخصوص مقدار نور ورودی به گلخانه به طور اتوماتیک تنظیم می شود ، زیرا بعضا" در فصول گرم سال کاهش شدت نور ورودی ، مد نظر می باشد که این امر در گلخانه های معمولی با پاشش ترکیبات کدر کننده ، نصب توری های مخصوص یا پتایی انجام می شود .

گلخیار ، طالبی ، فلفل و گوجه برای گلدهی به طول روز حساس نیستند . نوری با شدت حدود 10 هزار لوکس برای صیفی جات گلخانه ای مناسب می باشد .

گلطول روز بلندتر به دلیل افزایش ساعات تابش نور و در نتیجه غذا سازی بیشتر در گیاه ، باعث افزایش تولید می گردد.

گلشدت نور باعث قطور شدن ساقه ها ، کوتاه شدن میانگره ها و توسعه ریشه شده و کاهش نور از حد مورد نیاز باعث طویل شدن و نازک شدن ساقه ، عدم توسعه ریشه و کاهش مقاومت گیاه می گردد. کوتاه شدن مدت روشنایی در روز یا ابری بودن روزها باعث ریزش گل ها می شود.

گلاگر در فضای گلخانه استفاده از لامپ های مصنوعی ممکن نباشد ، از مواد روشن ( رنگ سفید با صفحات منعکس کننده ) روی زمین استفاده می کنند و با صفحات سفید رنگ بین ردیف های کاشت را می پوشانند. این کار باعث می شود که هم نور از زمین منعکس شود و هم باعث ایجاد مالچ روی زمین شود که این کار از فرسایش خاک جلوگیری می کند و جلوی رشد علف های هرز را نیز می گیرد .

گل در گوجه فرنگی و فلفل افزایش بیش از حد نور باعث آفتاب سوختگی میوه ( ظهور نواحی براق و سفید رنگ روی میوه ) می شود.

گلبا افزایش شدت نور باید درجه حرارت نیز افزایش داده شود .

گلاز اردیبهشت ماه ( اواسط بهار و تابستان ) می توان با پاشیدن رنگ ( ترجیحا" رنگ آبی مخلوط باچسب چوب ) ، گل و مواد آهکی یا نصب سایبان و حصیر از نفوذ نور زیاد جلوگیری کرد ( شکل 1) که این خود باعث کاهش دما در گلخانه نیز خواهد شد . این عمل منجر به فعل و انفعالات درونی در بوته گشته و باعث افزایش مقاومت گیاه نسبت به بعضی از امراض قارچی می شود . پوشش های مخصوصی به صورت توری به بازار آمده که با نصب آنها می توان از ورود اشعه اضافی به داخل گلخانه جلوگیری نمود .

20150405 00059

 

گلدرختان برگ ریز مانند افرا و بلوط می توانند با ایجاد سایه ، به طور موثری از نور شدید یک بعد از ظهر تابستانی بکاهند . البته باید توجه داشت که درختان در هنگام صبح بر روی  گلخانه سایه نیندازند . این درختان در زمستان اجازه می دهند که نور کافی به گلخانه برسد چرا که در پاییز برگهای خود را از دست می دهند .

گلبعضی  گلخانه داران برای حفظ دما اقدام به دوجداره ( دولایه ) نمودن گلخانه های خود می کنند که توصیه می شود برای جداره داخلی نایلون نازک تر و شفاف تر استفاده شود و یا در زمان تولید میوه بایستی لایه داخلی حذف شود تا نور بیشتری به گیاه برسد ( خصوصا" در زمستان که شدت نور و طول روز کمتر است ) و از طویل شدن فاصله بین بندها (میانگره ها ) و ضعیف شدن بوته و کاهش عملکرد جلوگیری شود . البته با استفاده از نورهای مکمل (نور مصنوعی ) می توان بر طول روز افزود و کاهش نور در دو جداره بودن پوشش را جبران کرد و درنتیجه سوخت و ساز و عملکرد گیاه را افزایش داد.

مشخصه های نوری موثر در رشد و نمو گیاهان

سه مشخصه نور یعنی کیفیت نور ( طیف نور ) ، طول دوره ی نوری ( فتوپریودیسم )، کمیت نور ( شدت نور) در رشد و نمو و تولید محصول در گیاهان از اهمیت ویژه ای برخوردارند و این سه عامل باید به صورت همزمان تنظیم شوند تا نور بهترین اثر را روی گیاه داشته باشد .

کیفیت نور (طیف نور )

کیفیت نور عامل مهمی است که در تولید حائز اهمیت است . کیفیت نور از این جهت مهم است که مثلا" قرار گرفتن گیاه در معرض طیف آبی باعث کاهش رشد ، سفتی اندام ها و تیرگی رنگ آنها می شود و بالعکس قرار گرفتن گیاه در معرض نور قرمز ، باعث نرمی و لطافت اندام ها ، افزایش رشد گیاه می شود . با این وجود برای رشد کامل گیاه ، طول موج های مرئی نور لازم است و حداقل توصیه بر استفاده همزمان از نورهای سفید و زرد در محیط گلخانه است . با توجه به اینکه ترکیبات مختلف نور مرئی یعنی طیف 400-700 نانومتر (nm) منبع اصلی انرژی برای گیاهان به شمار می آیند ، در شرایطی که همه فاکتورها از جمله میزان دی اکسید کربن ، دما و رطوبت در حد مطلوب باشد برای انجام عمل فتوسنتز به شدت نوری به میزان متوسط نیاز است . طول موج های بالاتر از 700نانومتر و پایین تر از 400 نانومتر خارج  از حس بینایی انسان  می باشند و در رشد و فتوسنتز تاثیری نداشته یا حتی تاثیر منفی دارند . در جدول تاثیر طیف های مختلف نور روی اندام های گیاه آورده شده است .

 

طیف های مختلف نور  طول موج چگونگی تاثیر روی اندام های گیاه 
مادن قرمز 750-800nm غیر قابل رویت . در رشد گیاه و اعمال بیوشیمیایی تاثیر ندارد ولی جلوگیری از خروج آن از گلخانه با استفاده از پلاستیک های نگهدارنده اشعه مادن قرمز (IR)،بار حرارتی گلخانه را کاهش خواهد داد.
قرمز دور 700-750nm غیر قابل رویت .با وجودی که در فتوسنتز موثر نیست اما برای رشد گیاه ، جوانه زدن ، غنچه دادن و تسریع در پیدایش رنگ میوه ضرورت دارد.
 قرمز قابل رویت 600-700nm  قابل رویت . شدیدا" به وسیله کلروفیل جذب شده و باعث سبزینه سازی می گردد.
زرد متمایل به سبز 500-600nm قابل رویت . اثر ناچیزی روی سبزینه سازی دارد مخصوصا" قسمت سبز نور .
آبی متمایل به بنفش 400-500nm قابل رویت . شدیدا" به وسیله کلروفیل جذب شده و در سبزینه سازی و تشکیل اندام های گیاه موثر است.
ماوراء بنفش 400nm> غیر قابل رویت . برای گیاه زیان بخش است . برروی رشد محصول تاثیر منفی داشته و شدت آن باعث کوتاهی گیاه و کلفت شدن برگ ها و حتی نابودی گیاه می شود.

 طول دوره ی نوری (فتوپریودیسم)

یکی از عواملی مهم در رشد ، کمیت نور (طول دوره تابش نور) می باشد . در رابطه با عامل نور ، آشنایی با طول دوره ی نوری یا فتوپریودیسم مخصوصا" زمانی که هدف تولید گل های شاخه بریده می باشدحائز اهمیت است . طول دوره روشنایی و تاریکی روی جوانه زنی بذر ف ریشه زایی ، رشد و نمو گیاه ، زمان گلدهی و باردهی تاثیر زیادی دارد. گیاهان از این نظر به سه دسته روز کوتاه ، روز بلند و روز خنثی (بی تفاوت) تقسیم بندی می شوند:

1- گیاهان روز بلند: این گیاهان برای ورود به ریشه زایی و به گل رفتن ، بین 10 تا 14 ساعت به نور نیاز دارند . جوانه های گل زمانی تشکیل می شوند که شب ها کوتاه شده باشند. بعضا" تیمار نوری و شکست تاریکی در شب و در فصول سرد پاییز و زمستان و تامین نور برای چند ساعت به صورت مصنوعی ، اهداف مورد نظر را بر آورده خواهد کرد گیاهان فصلی تابستانه نظیر اطلسی ، مینا ، ناز و میمون نمونه هایی از گیاهان روز بلند می باشند . گل مینا در شرایط شب های بلند فقط رشد روزت داشته و ساقه های آن طویل می شود. در اثر افزایش طول دوره تاریکی رشد گیاهانی مثل رز و ارکیده متوقف ، اندازه گل های کوچک ، ساقه ها ظریف و طول گیاه به طور طبیعی کوتاه می شود که بر روی بازار پسندی این گیاه تاثیر منفی می گذارد.

 2- گیاهان روز کوتاه : این گیاهان در نقطه مقابل گیاهان روز بلند قرار می گیرند و برای ورود به رشد زایشی و گلدهی به طول روز کمتر از 12 ساعت نیاز دارند ( در واقع نیاز بیشتری به تاریکی دارند).در کشور ما با توجه اینکه روزهای آفتابی خیلی زیاد است باید نیاز نوری گیاه شناخته شود تا گیاه در طی روزهای بلند از رشد رویشی و زایشی خوبی برخودار باشد . لذا با پایین اوردن ساعات روشنایی و ایجاد سایه ها یا شب های طولانی به وسیله کشیدن حصیر یا پرده های تیره رنگ و پاشیدن گل یا رنگ های قابل شستشو روی پوشش گلخانه ، گیاهان روز کوتاه را وارد مرحله گلدهی می کنند. نمونه گیاهان روز کوتاه ف داوودی است که برای گلدهی حداقل به 12 ساعت تاریکی نیاز دارد که این امر از اوایل مهر به بعد صورت می گیرد و قبل از ان گیاه فقط رشد رویشی خواهد داشت . 

 3- گیاهان بی تفاوت یا روز خنثی : این گیاهان حساسیتی نسبت به طول روز ندارند و در تمام طول سال گلدهی می کنند و برای نگهداری در منزل بسیار مناسب و مطلوب هستند . مثل گل حنا یا بگونیا . خیار و گوجه فرنگی ، فلفل و طالبی نیز از نظر نیاز نوری ، بی تفاوت هستند  و طول دوره ی نوری و تاریکی در گلدهی آنها تاثیری ندارد.

کمیت نور ( شدت نور) :اهمیت شدت نور مناسب در تولید محصول غیر قابل انکار است. میزان فتوسنتز تابع شدت نور است . اگر شدت نور کم و ضعیف باشد فتوسنتز و بالطبع رشد محصول کاهش یافته و در صورتی که شدت نور از حد اپتیمم ( مطلوب ) فراتر باشد با کاهش فتوسنتز ، افت قابل ملاحظه ای در عملکرد محصول رخ می دهد و بعضا" به دلیل افزایش درجه حرارت ، بخصوص در مرحله گلدهی محصول ، سقط و ریزش گل ها دیده می شود. در واقع با افزایش شدت نور ، فتوسنتز و تولید صورت نخواهد گرفت و این به دلیل خاصیت اشباع نوری گیاه است . به عبارت دیگر می توان گفت که ماکزیمم شدت نور هر گیاه ،  یک مقدار منحصر به فرد می باشد که میزان بالاتر از آن نرخ فتوسنتز را افزایش نمی دهد، این مقدار را نقطه اشباع نور می نامند و تا زمانی که شدت نور از مقادیر پایین تا نقطه اشباع نور افزایش یابد ، فتوسنتز نیز افزایش خواهد یافت .

توصیه می شود که همواره ( خصوصا" در روزهای ابری  یا شدیدا" افتابی ) شدت نور ورودی به گلخانه توسط وسایل اندازه گیری نور (نورسنج) اندازه گیری شود تا در صورت نیاز برای کاهش یا افزایش نور اقدام شود . (شکل 2)   نمونه هایی از نور سنج های بکار رفته برای کنترل کنترل و اندازه گیری نور محیط گلخانه را نشان می دهد . واحد اندازه گیری نور معمولا" فوت - شمع می باشد که یک فوت - شمع مقدار روشنایی مستقیمی است که از یک منبع نوری استاندارد ( شمع ) بر سطحی با مساحت یک فوت مربع می تابد . گاهی نیز واحدهای لومن و لوکس برای تعیین میزان بازدهی لامپ ها و اندازه گیری نور آنها بکار می رود.

20150405

 

این مسئله بسیارمهم است که بدانیم برای تمام گیاهان (به استثنای گیاهان سایه پسند ) در بخشی از فصول سال (اواسط پاییز تا اوایل بهار ) که میزان نور  طبیعی کمتر است در صورت افزایش میزان شدت نور و نیز  افزایش طول دوره نوری مقدار محصول هم افزایش می یابد . بنابراین استفاده از نورهای مکمل (مصنوعی)در این فصول مطلوب به نظر می رسد .


منبع : راهنمای جامع و مصور کشت گلخانه ای خیار ، گوجه فرنگی ، فلفل و توت فرنگی (تالیف : مهندس ساسان جعفرنیا ، مهندس محسن همائی )


 

 

 

بذر

بذر 

ابزارآلات کشاورزی

ابزار آلات کشاورزی