[ امروز : يكشنبه 17 فروردين 1399 ]

سر خرطومی جالیز

Acythopeus curvirostris persicus Thompson,1973

Syns.:Baris granulipennis Tourn

Athesapeuta colocynthae Voss

Parathesapeuta colocynthae Voss

(Col.,Curculionidae)

این حشره در ایران ابتدا توسط دفتری در سال 1388 از رفسنجان و سپس قوامی در سال 1355 از علی آباد بلاف واقع در جنوب ابرقو جمع آوری و گزارش شده است . خسارت این آفت شباهت زیادی به مگس خربزه داشته و اغلب زارعین آن را با خسارت مگس خربزه اشتباه می کنند (قوامی ،1355).

مناطق انتشار

این آفت در ایران تا کنون از اصفهان ، اهواز ، کرمان ، شیراز و در سایر کشورهای دنیا از جمله مصر ، اسرائیل ، اردن ، سوره و ترکیه گزارش شده است (قوامی ،1355).

گیاهان میزبان

این آفت به تعداد زیادی از گیاهان خانواده کدوییان از جمله خربزه ، خیار ، طالبی ، هندوانه و کدو حمله می کند که در بین گیاهان فوق ، گونه های شاداب  را بیشتر ترجیح می دهد . میزبان وحشی این آفت هندوانه ابوجهل است که در زمینهای آهکی و کویری می روید .

شکل شناسی

حشره کامل

طول حشره بالغ 4-5 میلیمتر و رنگ آن کاملا" سیاه است . بدن دارای نقاط فرورفته ریز می باشد که در تمام اعضای بدن حتی در ران ها و ساق نیز دیده می شود . شاخک حشره زانویی شکل و متشکل از 11 بند است که چهار بند آخر آن به شکل دوک کاملا" فشرده  بوده و ماسو را تشکیل می دهند . پرونوتوم عریض ، به طول 2 و عرض 4.25میلیمتر می باشد . خط میانی طولی پیش گرده گاهی دیده می شود . طول خرطوم نر و ماده یکسان است . بالهای زیرین کاملا" رشد کرده و حشره قادر به پرواز است . بالپوش های هر کدام دارای 11 عدد استری است و استریها در قسمت انتهای بالپوش نامشخص می باشند . بالپوشها در قسمت انتهایی شکم را نمی پوشانند و در واقع انتهای شکم لخت می باشد (شکل 1 ).

شکل-1

شکل 1- حشره کامل سرخرطومی جالیز (قوامی ،1355)

گرچه ماده ها معمولا" بزرگتر از نرها هستند ، ولی در اغلب افراد نر محل اتصال شاخک به خرطوم نزدیک به چشم می باشد و می توان از این صفت در تمایز نر و ماده استفاده نمود . اما صفت بسیار مهم و غیر قابل اشتباه ، استرنیت ما قبل آخر بدن است که در ماده ها و نرها دارای دو شکل کاملا" متفاوت و متمایز از هم می باشد (شکل 2).

  شکل-2

 

 شکل 2- استرنیتهای حلقه انتهایی شکم سرخرطومی جالیز : الف) ماده ، ب ) نر (قوامی ،1355).

تخم

تخم ها بیضی شکل به طول کمتر از یک میلیمتر می باشند که ابتدا به رنگ سبز کاملا" روشن هستند ، اما به تدریج و متناسب با رشد جنینی آنها به رنگ کرم پر رنگ در می آیند (قوامی ، 1355).

لارو

لارو کامل به طول 9 میلیمتر ،قطر 3 میلیمتر و به رنگ سفید است . کپسول سر در لاروها قرمز رنگ و آرواره ها نیز قرمز متمایل به قهوه ای هستتند .

شفیره

شفیره بیضوی ، به طول 6- 8 میلیمتر ، عرض 4-5 میلیمتر و به رنگ قهوه ای می باشند (ریونی ،1962).

خسارت

میزبان وحشی این حشره در طبیعت هندوانه ابوجهل است که بیشتر در زمینهای آهکی و کویری می روید . در این مناطق زمستان سرد و تابستان گرم و سوزان است . این گیاه پایا بوده و چون در مناطق نشو و نمای آن بارندگی خیلی کم است ریشه اصلی آن به عمق زیادی نفوذ کرده و معمولا" در آبگیرها و یا در مسیر جریانهای باریک آب باران می روید . میوه های این گیاه در این گونه اراضی به اندازه یک گردو تا سیب بزرگ می رسند . ساقه گیاه خزنده بوده وشاخه های فرعی در اطراف ساقه اصلی روییده و تولید میوه می کنند . این گیاه در مناطق رویش به صورت لکه ای وجود دارد و در زمستان خشکیده و از بین می رود طرز خسارت این آفت در جالیز کاری های بستگی به طرز تخمریزی آن دارد که به صورت دسته ای و منفرد انجام می شود . در تخمریزی دسته ای صد در صد میوه های آلوده فاسد شده و از بین می روند و حتی قسمتی از بوته یا شاخه فرعی نیز از بوته اصلی جدا شده و می خشکد .ولی تخم ریزی پراکنده ، میوه از بوته جدا نشده و به رشد طبیعی خود ادامه می دهد ولی تعداد لارو داخل آن کم است . در این حالت ، در نتیجه تغذیه لارو ، قسمتی از میوه پس از بزرگ شدن فاسد می شود ، ولی بقیه قسمتهای آن قابل استفاده است ، ولی آن طوری که باید نمی توان از آن بهره برداری نمود . با توحه به طرز تخم ریزی آفت و اشکال دو گانه آن ، نحوه خسارت کاملا" متفاوت و درعین حال مشخص است . میزان خسارت در پاره ای از مزارع آلوده ابرقو بالغ بر 70% بوده است (قوامی 1355).

زیست شناسی

این حشره در استان فارس سه نسل در سال داشته و زمستان را به صورت حشره کامل در  داخل میوه های کوچک و مکانهای زمستانی همزمان با تشکیل میوه های هندوانه ابوجهل و در مناطق کشت جالیز همزمان با پیدایش میو ه های جالیز همزمان با پیدایش میوه های جالیز است . در ابرقو ، حشرات کامل زمستانگذران در اواخر اردیبهشت ماه روی هندوانه ابوجهل و در اواخر خرداد  ماه روی میوه های جالیزی دیده می شوند . حشره ماده میوه هایی را که به اندازه یک فندق تا سیب هستند برای تخمگذاری انتخاب کرده و پس از یکی دو روز گردش در اطراف این میوه ها و تغذیه از آنها شروع به تخمگذاری می کند . این عمل روی میوه  انتخاب شده در سمت سایه صورت می گیرد . روی میوه انتخابی فقط یک زوج نر و ماده جفت گیری کرده و سپس حشره ماده تخمریزی می کند و به ندرت بیش از یک جفت  دیده می شود . یکی از دلایل این نوع رفتار ، حریم گرایی است که این حشره برای خود قائل است . در این راستا حشره نر در موقع  تخمریزی  حشره ماده ، در اطراف و روی میوه گردش کرده و چنانچه حشره دیگری را مشاهده نماید . آن را دور می نماید . میوه انتخاب شده برای تخمریزی متعلق به جفت غالب است . بنابراین حریم گرایی به خوبی در این حشره رعایت می شود . پس از اینکه میوه حائز شرایط برای تخمریزی انتخاب گردید و حشره ماده برای تخم ریزی آماده شد. ابتدا با خرطوم خود سوراخی به عمق تقریبی سه میلیمتر در پوست ایجاد می کند و سپس خرطوم خود را به طور مایل در وسط سوراخ قرار داده و نیمه چرخش و گاهی چرخشی کامل در آن حشره است . این طرز ایجاد سوراخ به دلیل خمیدگی خرطوم حشره می باشد . حشره تخم خود را در لبه سوراخ قرار می دهد ، به طوری که وقتی لارو از تخم خارج می شود ، با یک نوبت خزیدن در حفره ای که در زیر تخم قرار دارد، افتاده و رو به طرف داخل میوه شروع به تغذیه می نماید . حفره تخمریزی پس از چند روز مسدود می شود ، ولی چون سلولهای اطراف آن آسیب دیده اند رشد نمی کنند و با توجه به رشد طبیعی سایر سلولها خمیدگی و پیچش در میوه ایجاد شده و میوه شکل اولیه خود را از دست می دهد . حشره ماده در هر حفره فقط یک تخم می گذارد و مدت آن حدود 3-4 دقیقه طول می کشد . در ادامه تخمریزی ، با تغذیه از پوست میوه و مکیدن شیره آن ، محل تخمریزی بعدی را مهیا می سازد ، به طوری که اگر دقت شود در سمتی که عمل تخمریزی  انجام گرفته است آثار تغذیه و تخمریزی متمایز از هم دیده می شود . محلهای تخمریزی در روی هندوانه نیز قابل شمارش بوده و در یک کانون تخم ریزی حداکثر 38 عدد تخم شمارش شده است ، در صورت زیاد بودن تعداد نیشهای تغذیه ای ، آنها قابل شمارش نمی باشند . این حشره در موقع تخمریزی میوه هایی را انتخاب می نماید که دارای پوستی نازک و شاداب باشند و اندازه قطر آنها نیز از 5-8 سانتیمتر بیشتر نباشد ، زیرا پس از آن پوست میوه سفت شده و حشره قادر به تغذیه و ایجاد حفره برای تخمریزی در آن نخواهد بود . پس از خاتمه تخمریزی جریان شیره گیاهی را به طرف  میوه ای که روی آن تخمریزی شده ، از دم یا شاخه فرعی یا شاخه اصلی قطع می نماید که این عمل به وسیله حشره نر در زمانی که حشره ماده در حال تخمریزی و یا در پایان آن است ، صورت می گرد . محتویات سلولهای اطراف محلی که بایستی قطع شود به صورت حلقه ای تخریب شده و از بین می روند و در این محل صمغی به رنگ قهوه ای پر رنگ ترشح می شود. میوه ای که تخمریزی روی آن صورت گرفته است از بوته جدا و برگهای آن نسبتا" پژمرده و میوه شادابی خود را از دست داده و سپس شروع به چروکیدن می نماید و هر روز از وزن آن کاسته می شود ، تا اینکه تمامی محتویات داخل آن به وسیله لاروهای داخل آن خورده شده و در پایان اتاقکی در گوشه ای از آن به عنوان لانه شفیرگی در آن ایجاد می نمایند . پس از تفریخ تخم ها اغلب محتویات میوه برای تغذیه و تکامل دوران لاروی لاروهای داخل آن کافی است و پس از اینکه لاروها  تمامی محتویات داخلی میوه خوردن در گوشه ای از اتاقک خالی ، لانه های شفیرگی را در کنار هم ساخته و به شفیره تبدیل می شوند ، به طوری که شکل آنها پس از خروج حشرات کامل به صورت لانه های زنبوری در می آید . گاهی پس از تخمگذاری روی میوه ، تخم ها تفریخ شده و لاروها داخل میوه شده و تغذیه می نمایند و میوه نیز به رشد طبیعی خود ادامه می دهد . این نحوه تخمریزی با طریقه ای که در بالا اشاره شد تفاوت فاحش دارد، به طوری که اولا" در این نوع تخمریزی تعداد لارو داخل میوه به مراتب کمتر بوده و حداکثر تا هشت عدد می رسد، ثانیا" دوره لاروی این گونه لاروها طولانی بوده و تا میوه از بوته جدا می شود ، در موقع شفیره شدن لاروها چون محتویات میوه تماما" خورده شده و محیط اطراف لانه سازی لاروها ، زیاد مرطوب نیست لانه سازی شفیرگی صورت می گیرد ، ولی در میوه هایی که از بوته جدا نشده اند چون لاروهای داخل آن قادر نیستند تمام محتویات میوه را مورد تغذیه قرار دهند ، در هر جا نمی توانند لانه سازی نموده و شفیره شوند چون محیط اطراف زنده باقی می مانند ، یا با محیط خشک یا با محیط خشک مواجه گشته و به شفیره تبدیل می گردند .دوره تفریخ تخم بسته به دمای محیط در نسلهای مختلف متفاوت است ، به طوری که نسلهای اول و دوم در دمای متوسط 29.5 درجه سانتیگراد به مدت 2-4 روز و در نسل سوم در دمای 25 درجه سانتیگراد به مدت 3-5 روز خاهد بود . دوره نشو و نمای لاروی نیز در نسلهای مختلف متفاوت می باشد ، بدین ترتیب که در نسل اول و دوم که دمای محیط متوسط 30 درجه سانتیگراد باشد 9-11 روز و در نسل سوم در دمای متوسط 25.5 درجه سانتیگراد ، 12-14 روز طول می کشد . به طور کلی دوره ی لاروی با محتویات داخل میوه ( کوچکی و بزرگی آن ) و تعداد لارو داخل آن نسبت مستقیم دارد . وقتی تغذیه لاروها تکمیل می شود ، در داخل میوه در گوشه ای جمع شده و به شفیره تبدیل می شوند . دوره ی شفیرگی در نسلهای اول و دوم در حرارت متوسط 27.5 درجه سانتیگراد  14-17 روز طول می کشد . شفیره شدن بدین نحو است که لاروها در گوشه ای از فضای خالی میوه جمع شده و چسبیده به هم مشغول ساختن حفره شفیره گی می شوند . اولین لاروی که به رشد کامل لاروی می رسد ، حفره شفیرگی ایجاد می کند و بقیه لاروها هم به تدریج در اطراف ، حفره می سازند ، به طوری که ابتدا لارو با ترشح ماده ای ، قهوه ای رنگ و پس از مدتی تیره رنگ می گردد . لاروها دوره ی شفیرگی را در این حفره ها به پایان می رسانند . ساختن لانه شفیرگی در حدود 7 ساعت به طول می انجامد . اولین سرخرطومی هایی که از حفره شفیرگی خارج می شوند ، در یکی از نقاط پوست خشکیده میوه سوراخی ایجاد نموده و از آن خارج می گردند. بقیه حشرات نیز از همین سوراخ خارج می شوند . پس از خروج سرخرطومی ها از میوه ، چنانچه در آخر فصل هوا سرد بوده و بقایای جالیز در مزرعه از بین رفته باشد مجددا" وارد حفره های شفیرگی در داخل میوه خشکیده ای که از آن خارج شده اند گشته و زمستان را تا مناسب شدن شرایط در آن باقی می مانند . بدین ترتیب ، این آفت زمستان را به صورت حشره کامل می گذارند (قوامی ، 1355).

روش های کنترل

الف- زراعی

1- دادن یخ آب زمستان : زمینی که برای کشت جالیز در نظر گرفته می شود ، بهتر است در زمستان در مواقع یخبندان ، غرقاب شود . در این صورت اگر حشره کاملی در لانه شفرگی در زیر خاک و کلوخه باشد در اثر یخبندان از بین می رود ; البته این موضوع برای مناطقی قابل توصیه است که درجه حرارت آنها در زمستان به زیر صفر می رسد .

2- جمع آوری بقایای جالیز در مزرعه : از آنجایی که شفیره آفت اغلب در داخل خربزه و هندوانه های کوچک و خشکیده زمستان گذرانی می کند و لارو در پایان دوره لاروی به جهاتی از میوه خارج و در عمق 2-3 سانتیمتری خاک در بین کلوخه و کلش و غیره به شفیره تبدیل می شگردد، در پایان فصل برداشت میوه ، باید کلیه بقایای خشکیده محصول جمع آوری و سوزانده شود . این عمل ، در کاهش جمعیت آفت سال بعد بسیار موثر است .

3- معلق نگه داشتن  میوه های کوچک : این حشره میکرو کلیمای خاصی را برای فعالیت نیاز دارد . میوه هایی که به علل معلق هستند و کمی با زمین فاصله داشته و به صورت مورب (سرازیر )قرار گرفته اند آلودگی پیدا نمی کنند . بدین منظور می توان پس از تشکیل تمام میوه های خربزه ، کلوخه ای زیر شاخه فرعی گذاشت تا میوه های کوچک سرازیر و معلق نگه داشته شوند . آفت روی چنین میوه هایی تخمگذاری نمی کند زیرا سرخرطومی های نر و ماده روی میوه جفتگیری می کنند و پس از آن تخمریزی می نمایند و در موقع جفتگیری ، به علت اینکه میوه معلق و سرازیر است ، لذا قادر به حفظ تعادل خود نبوده و در نتیجه از میوه جدا شده و به زمین می افتند. و در پاره ای مناطق زارعین در موقع گل گیری ، هرس میوه می کنند و برای شاخه فرعی بوته یک عدد خربزه کوچک باقی می گذارند و بقیه را حذف می کنند تا خربزه باقیمانده رشد کافی نماید ; در این موقع بهتر است زیر خربزه انتخابی کلوخه ای قرار داده و بدین وسیله آن را به حالت مذکور نگه داشته تا سرخرطومی نتواند در روی آن تخمریزی نماید .

4- از بین بردن علفهای هرز از جمله هندوانه ابوجهل : گرچه در مواردی از بین بردن این گیاه سبب شدت خسارت می شود ولی در سالهای آیش و تناوب مانع پایداری آفت شده و لذا در سال آیش توصیه به کنترل آن می گردد.

5- کشت روی پشته ها نیز در کاهش جمعیت آفت موثر است .

ب- شیمیایی

دو بار سمپاشی با سم لاروین Df80 و دیپترکس 80% به میزان یک کیلوگرم در هکتار علیه این آفت توصیه می شود : نوبت اول موقعی که میوه به اندازه فندق است و نوبت دوم موقعی که قطر میوه 5-8 سانتیمتر می باشد .


منبع : آفات سبزی و صیفی ایران (تالیف دکتر محمد خانجانی )

 

بذر

بذر 

ابزارآلات کشاورزی

ابزار آلات کشاورزی