[ امروز : سه شنبه 13 خرداد 1399 ]

سرخرطومی برگ یونجه

Hypera postica Gyllenhall

Syns:Phytonomus variabilis Herbst

Hypera variabilis Herbst

Phytonomus postica Gyllenhall

(Col.,Curculionidae)

در حال حاضر ، سرخوطومی برگ یونجه ، آفت درجه یک تمام مناطق یونجه کاری ایران است . این افت در اکثر نقاطی که یونجه کشت می شود ، محصول چین اول را از بین می برد . این آفت را اولین بار افشار (1317) تحت نام Hypera variabilis Herbst به عنوان آفت مهم یونجه در ایران ذکر کرده و مرفولوژی و بیولوژی آن را مورد بررسی قرار داده است . فرحبخش  (1340) این حشره را تحت نام (Hypera postica (Gyll معرفی کرده است . بخاطر اهمیت اقتصادی آن ، بیولوژی و روش های کنترل این آفت به دفعات در مناطق مختلف کشور توسط محققین مختلف مورد مطالعه قرار گرفته است (وجدانی و دفتری ، 1342; ؛ کمالی و سلیمان نژادیان ، 1355؛ حبیبی 1355 و 1362؛ سراج ، 1366؛ تکلوزاده ،1370؛ کریمپور ،1373)

شکل شناسی

حشره کامل

حشره کامل این آفت، سرخرطومی نسبتا" کوچکی است به طول 5 تا 7 میلیمتر و پهنای آن در عریض ترین قسمت بدن حدود 3.5 میلیمتر می باشد که رنگ آن از قهوه ای روشن تا خاکستری مایل به سیاه تغییر می کند . بدن توسط موهای کوتاه خاکستری رنگ پوشیده شده است و طول خرطوم این حشره 2.5 میلیمتر می باشد .

شکل 1

حشره کامل سرخرطومی برگ یونجه

در دو طرف خرطوم آنها شیاری به طول تقریبی 1.2 میلیمتر وجود دارد که بند اول شاخک در آن قرار می گیرد. شاخک از تیپ زانویی بوده و متشکل از 12 بند می باشد . بر روی شاخک نیز تعدادی زیادی کرک ، به رنگ سفید مایل به زرد دیده می شود.بندهای قاعده ای  باریک بوده ولی بندهای انتهایی یک مرتبه قطور می شوند و این تغییر شکل تا بند آخر به خوبی محسوس است . چشم های مرکب به رنگ سیاه با جلای فلزی و بیضی شکل می باشند. سر ، به استثنای چشم ها از موهایی به رنگ زرد روشن پوشیده شده است .پیش قفسه سینه تقریبا" بیضی شکل بوده و در وسط قطورتر می باشد . در پیش گرده دو نوار سیاه رنگ با عرض تقریبی یک میلیمتر وجود دارد که بوسیله نوار سفید رنگ باریکی از هم جدا می شوند ، این نوار درست در امتداد خرطوم حشره قرار دارد . طول بالپوش ها 3.5 برابر عرض آنها بوده ، بالپوش ها در انتهای بدن قوسی شکل هستند . در روی بالپوش ها  و در امتداد نوار پیش گرده ، نواری به همان رنگ کشیده شده که تا دو سوم طول بالپوش ها امتداد دارد و انتهای نوارها باریکتر از ابتدای آنهاست . در روی هر بالپوش ، فرورفتگیهایی وجود دارد که شیارهایی را تشکیل می دهد . این شیارها مجهز به خارهایی است که تشکیل ردیفهای منظمی را داده  وفاصله آنها از یکدیگر 0.2 میلیمتر است .

1شکل 3-1

 

شکل3-1 چرخه زیستی سرخرطومی برگ یونجه

در بعضی از نقاط بالپوشها موهای خار مانندی که بلندتر از موهای اولی هستند ، دیده می شوند . شکم حشره متشکل از پنچ حلقه قهوه ای متمایل به تیره و پوشیده از موهای زرد طلایی است .حلقه انتهایی شکم در افراد نر دارای شکستگی است ، در حالی که در حشره ماده صاف می باشد .

1شکل 1-1

شکل 1-1 قسمت انتهای شکم نر (M)  و ماده (F) سرخرطومی برگ یونجه (پینکوسکی و همکاران،1969).

پنجه ها چهار بندی است که بند چهارم بلندتر از سه بند قاعده ای و مجهز به دو ناخن می باشد .بند سوم دوشاخه ای بوده و بند چهارم در وسط فرورفتگی آن قرار گرفته است . بالهای زیری غشایی و رشد کرده است که طول آنها دوبرابر طول بالپوش ها است و در مواقع استراحت سه بار  تا خورده و در زیربالپوش ها قرار می گیرد . از نظر ظاهری طول حشرات ماده معمولا" اندکی بیشتر از نرها است . ژنیتالیای حشره نر که یکی از صفات افتراقی برای تعیین گونه می باشد در شکل 2-1 نشان داده شده است .

شکل2 -1

شکل 1-2  ژنیتالیای سرخرطومی برگ یونجه گونه H.postica (بالشویسکی، 1963)


تخم
تخم های این حشره شلجمی و به رنگ لیمویی متمایل به زرد با پوسته شفاف می باشد . طول آنها 0.4- 0.55 میلیمتر بوده و عرض آنها تا 0.3 میلیمتر می رسد .تخم ها مدتی پس از رشد جنین تغییر رنگ داده و در موقع تفریخ به رنگ تیره در می آیند ( میراب زاده 1360).

شکل 2

عکس 2 - تخم سرخرطومی برگ یونجه H.Postica


لارو
لارو این حشره از تیپ Curculioniform بدون پا ( شکل 3-1)و داری چهار سن لاروی است . طول لارو سن اول حدود 1-1.2 میلیمتر به رنگ سفید شیری تا زرد و متشکل از 12 حلقه می باشد . کپسول سر قهوه ای روشن و به قطر 0.15 میلیمتر بوده و دروی آن علامتی به شکل Y و به رنگ سفید وجود دارد که سه شاخه آن باهم برابر هستند . در روی پیش گرده لکه مثلثی شکلی دیده می شود که توسط یک نوار سفید از وسط به دونیم تقسیم شده است . در روی بدن لارو موهایی وجود دارد که قاعده آنها قهوه ای و تعداد آنها در هر حلقه 8 عدد است.(4 عدد در سطح پشتی و 4 عدد در طرفین جانبی ) .محل رویش این موها به رنگ قهوه ای روشن می باشد . از لحاظ محل استقرار می توان گفت لارو سن اول معمولا" در لابلای جوانه مرکزی متمرکز می شود لارو سن دوم به طول سه میلیمتر با کپسول سر قهوه ای رنگ است که قطر بدن و سایر مشخصات آن مانند لارو سن اول بوده ، فقط با این تفاوت که رنگ آن زرد متمایل به سبز می باشد . طول بدن لارو سن سوم 6 میلیمتر ، و به رنگ سبز روشن می باشد که تعداد موهای روی بدن زیادتر از سنین قبلی است اما همانند آنها از جوانه مرکزی یونجه تغذیه می نماید.طول بدن لارو سن چهارم 12 میلمیتر و رنگ آن کاملا" سبز بوده و نوار سفید رنگی در سرتاسر قسمت میانی بدن کشیده شده است (عکس 3) .در سطح شکمی حلقه های بدن کلیه مراحل لاروی یک جفت برآمدگی نسبتا" بزرگ وجود دارد که حشره جوان به وسیله آن جابجا می شود . روزنه های تنفسی نیز به تعداد یک جفت در کلیه حلقه های بدن وجود دارد.


شکل 3

 

عکس 3- لارو سرخرطومی برگ یونجه H.Postica


شفیره

شفیره این حشره از نوع آزاد است . طول آن 8 وعرض آن 5 تا 7 میلیمتر می باشد لارو سن آخر قبل از شفیره شدن ، پیله سفید رنگ کروی مشبکی را ایجاد می کند.

عکس 6

عکس 6- شفیره سرخرطومی برگ یونجه

رنگ شفیره ابتدا زرد متمایل به سبز است ولی پس از مدتی به رنگ سبز تیره در می آید. شفیره تقریبا" مثلثی شکل و ضمائم خارجی بدن تیره تر از سایر قسمت های بدن می باشد .(شکل 3-1)

خسارت

این حشره در مراحل مختلف لاروی و حشره کامل از برگ و ساقه یونجه تغذیه می کند ولی خسارت عمده آن به مراحل لاروی مربوط می شود.

عکس 4

عکس 4- لارو و تغذیه سرخرطومی برگ یونجه

 خسارت لاروهای سن 1 و 2 قابل توجه نیست بلکه خسارت اصلی را لاروهای سنین سوم و چهارم وارد می نمایند.

شکل 5

 عکس 5- خسارت سرخرطومی برگ یونجه

در مواقعی که جمعیت لاروهای سنین مختلف آفت بیش از 50 عدد در متر مربع باشد . کلیه ی برگ های یونجه در اثر تغذیه لاروهای نابود و خشک می شوند و مزرعه آلوده در مرحله شفیرگی از دور سفید به نظر می رسد . در این مرحله ، برگها در اثر تغذیه آفت کاملا" سوراخ و مشبک هستند . لارو سن آخر برای مرحله شفیرگی پیله ای تنیده و در داخل آن مرحله شفیرگی را سپری می کند.

عکس 7

عکس 7- پیله شفیره سرخرطومی برگ یونجه

استقرار و تغذیه لاروها از جوانه انتهایی و مرکزی سبب قطع مریستم می شود در نتیجه ، توقف رشد گیاه و در صورت ادامه تغذیه ، نابودی کامل محصول چین اول را به دنبال دارد. در حال حاضر ، در اکثر مناطق یونجه کاری ایران ، از جمله استان همدان ، زارعین یونجه کار چین اول را دیر آبیاری می کنند. این عمل سبب می شود که قدرت ترمیم گیاه پایین بیاید ؛ چون جوانه های اولیه در اثر تغذیه آفت از بین می رود و گیاه به دلیل عدم وجود رطوبت کافی ، برای ترمیم خسارت وارده ، جوانه های جانبی ایجاد نمی کند . در این گونه مزارع ، در اثر فعالیت تغذیه ای آفت صد در صد محصول چین اول از بین می رود ( خانجانی 1369).
زیست شناسی
تنوع شرایط آب و هوایی کشور سبب تفاوت در رفتار بیولوژیکی آفت شده است و مطالعات انجام شده این موضوع را کاملا" تایید می نماید ؛ به طوری که حبیبی(1355) و میرابزاده (1360) تعداد نسل آفت را در شرایط کرج 3 نسل در سال و فرم زمستان گذران غالب آن را به صورت تخم در داخل بقایای گیاهی اعلام کرده اند. سراج(1366) با بررسی مجدد بیولوژی این آفت در شرایط آب و هوایی کرج تعداد نسل آفت را 3 نسل . زمستان گذرانی آن را به صورت تخم داخل ساقه های خشک شده یونجه وبه ندرت حشره کامل در عمق 3-1سانتیمتری خاک اعلام کرده است.همجنین,وی بیشترین خسارت را مربوط به لاروهای حاصل از تخم های زمستانه دانسته و خاطرنشان نموده که عمده فعالیت حشرات کامل در شب و در طول ماه های فصل بهار و تابستان انجام می شود ؛ زیرا تعداد حشرات شکار شده آفت در شب15 برابر روز بوده است,و در نهایت وی نتیجه گرفته که فعالیت این حشره با طول روز و شدت نور تغییر نمی کند. تکلوزاده (1370) با بررسی بیولوژی آفت در شرایط آب و هوایی کرمان,تعداد نسل آن در سال یک نسل و زمان تخمگذاری آفت را در این منطقه,اواخر آذر تا اوایل دی ماه اعلام کرده است.در طی مطالعاتی که از سال 1373 تا 1379 در شرایط آب و هوایی همدان انجام شده,تعداد نسل آفت در سال یک نسل تعیین شد. در برخی سال ها,نظیر سالهای 1376 و 1377 که هوای فصل پاییز نسبتا گرم و مناسب بود , مشاهده گردید که در اواخر مهر ماه در مزارعی که برای چرای دامها آبیاری شده وسرسبز بودند,برخی از تخم ها تفریخ شده ولاروهایی نیز ظاهر شدند,اما این لاورها در اثر سرمای پاییزی از بین رفتند ولی در بیشتر سال ها این آفت فرصت ایجاد نسل دوم را پیدا نمی کند.در مناطق یونجه کاری همدان,آن دسته از حشرات تابستان گذرانی که خارج از مزرعه بسر می برد برای تخمگذاری,مجددا در اواخر مهر و آبان ماه به مزارع یونجه بر می گردند. عده ای نیز در داخل مزرعه بسر می برند ولی فعالیت تغذیه ای ندارند.برای اثبات این موضوع چند قطعه مقوای چین دار در اواسط مرداد ماه 1383در مزرعه آموزشی- پژوهشی دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی سینا قرار داده شد.بعد از گذشت دو روز مقواها بررسی شدند,اکثر آنها دارای حشرات کاملی بودند که در حالت استراحت بسر می بردند.این موضوع وجود حشرات تابستان گذران را در داخل مزرعه تایید می نماید.آنها تغذیه ای در طول فصل تابستان در روی چین های دوم و سوم یونجه ندارند بنابراین دوره دیاپوز  تابستانه آفت حدود 4 ماه است.حشرات ماده پس از استقرار در مزرعه,تغذیه و جفتگیری و تخمگذاری می کنند.فرم غالب زمستان گذارانی آفت در مناطق غربی ایران شامل همدان, بخش هایی از کردستان و کرمانشاه به صورت  تخم است و به ندرت به صورت حشره کامل در داخل بقایای گیاهی دیده می شود و در مواردی هم زیر پوستک درختان اطراف مزرعه ولابلای علف های هرز یا عمق3-1 سانتیمتری خاک زمستان را سپری می کند.ولی در آذربایجان غربی فرم غالب زمستان گذران حشره بالغ بوده وبه ندرت به صورت تخم دیده می شود (کریمپور ,1373). به نظر می رسد در این منطقه نیز فرم غالب تخم است. به هر حال,برای تایید این انگاره وبا توجه به اهمیت خسارت این آفت,بررسی مجدد زیست شناسی آن در شمال غربی کشور ضروری است.به هر حال,در غالب نقاط کشور فرم زمستان گذران در اواخر اسفند ماه تفربخ شده و لاروهای سن اول در لابلای برگ های انتهایی بوته ها مستقر می گردند. ارتفاع ساقه های یونجه در این زمان حدود 5-3 سانتیمتر است که این مرحله از رشد را بر اساس تقسیم بندی دایولی(1970) مرحله کاهبن می نامند.لاورهای آفت با تغذیه از برگ های انتهایی وقطع مریستم سبب توقف رشد شده و در مزارعی که یونجه دیر آبیاری می شود, چین اول به طور مطلق وصددرصد خشک می شود ؛ ولی در مزارعی که یونجه آبیاری شده و یا در سال هایی که نزولات جوی کافی باشد , دوره رشد لاروی آفت در اواسط تا اواخر اردیبهشت ماه کامل می شود.لاروهای سن آخر با تنیدن پیله مشبک کروی شکلی تبدیل به شفیره می شوند.

شکل 8

عکس 8- پیله شفیره سرخرطومی برگ یونجه

و حشرات کامل نسل بهاره در اوایل خرداد ماه ظاهر می شوند.بدن حشرات کامل ابتدا نرم و به رنگ روشن است ولی به تدریج سفت وتیره می گردد.همچنین در بهار,ظهور تعداد کمی لارو نیز با تاخیر مشاهده می شود که مربوط به حشرات کامل زمستان گذران است. حشرات کامل وقتی دمای محیط به حدود 17 درجه سانتیگراد می رسد, پناهگاه زمستانه را ترک نموده و در روی بوته های تازه سبز شده مستقر می شوند و پس از اندکی تغذیه از برگ های جوان,جفت گیری و تخمگذاری می کنند. اینها حشراتی هستند که در پاییز موفق به تخم ریزی نشده اند.مدت جفت گیری طولانی است . پس از آن حشرات ماده به وسیله خرطوم خود در ساقه های لطیف و جوان یونجه فرورفتگی هایی ایجاد نموده و در داخل آنها تخمگذاری می کنند.در مواردی نیز مشاهده می شود که این فرورفتگی ها تا مغز ساقه ادامه پیدا می کند(شکل3-1).هر حشره ماده در یک مرحله تخمگذاری 5 تا7 میلیمتر از طول یک ساقه را از تخم پر می کند.تعداد تخم در هر مرحله از تخمگذاری متفاوت است.مشاهدات آزمایشگاهی و صحرایی نشان داده اند که در یک حفره ساقه حداگثر 57 عدد و حداقل 2عدد تخم قرار داده می شود و در مجموع,تعداد تخمی که یک حشره ماده در دفعات مختلف در طول عمر خود می گذارد,از 200 تا 350 عدد متفاوت است. متوسط تعداد تخم این آفت بین 600 تا 800 عدد می باشد(بی نام ,2004). حشره ماده پس از تخمگذاری با ترشحاتی روی تخم ها را می پوشاند که این مایع پس از اندک زمانی قهوه ای تیره می شود ؛ به طوری که محل تخمگذاری را در ساقه های آلوده می توان به راحتی با چشم غیر مسلح تشخیص داد.تعداد دستجات تخم در یک ساقه بندرت از یک دسته تجاوز می کند. ویتفورد و همکاران(1990) نشان داده اند که 58-81درصد ساقه ها فقط دارای یک دسته تخم بوده و متوسط تعداد تخم در هر دسته نیز در طی دو سال متوالی به ترتیب 10/9 و 13/3  بوده است و 25 درصد تخم ها در ساقه هایی با ارتفاع کم تر از 40سانتیمتر,50درصد در ساقه های کمتر از 18 سانتیمترو 25درصد در ساقه های کم تر از 10سانتیمتر قرار داشته است.بنابراین نحوه برداشت,در تخمگذاری آفت در پاییز نقش تعیین کننده ای دارد زیرا اگر ماشین برداشت (دروگر) مزرعه را کف بر نماید,حشرات ماده شانس کم تری برای تغذیه و تخمگذاری خواهند داشت. براساس مطالعات علومی صادقی و همکاران (1990) قدرت بقای تخم های زمستان گذاران 75% برآورد شده است.همچنین,عواملی نظیر درجه حرارت و عرض جغرافیایی در رفتار جفتگیری و کارآیی تولید مثلی حشرات بالغ موثر است. به علاوه , این محققین کیفیت غذا و درجه حرارت را به عنوان عوامل موثر در تخمگذاری و تراکم تخم سرخرطومی برگ یونجه در ایلینویز اعلام کرده اند. همچنین,در مواردی مشاهده می شود که حشرات ماده تعدادی تخم را نیر در سطح خارجی ساقه قرار می دهند به نظر می رسد فشار تخم موجود در تخمدان ها دلیل بروز چنین رفتاری در حشرات ماده باشد که البته این تخم ها در اکثر موارد باز نمی شوند دوره رشد جنینی تخمها با توجه به درجه حرارت محیط معمولا" 5 تا 105 روز و حتی بیشتر طول می کشد که مدت طولانی مربوط به تخم های زمستان گذران می باشد.تخم ها در موقع باز شدن به رنگ زرد متمایل به خاکستری در آیند و چنانچه تخم ها در مراحل پایانی رشد جنینی با ذره بین یا بینوکولار بررسی شوند,حرکات جنین تکامل یافته .پاره ای از مشخصات لارو سن اول مخصوصا علامت Y را در کپسول سر آن به خوبی می توان تشخیص داد.طرز تفریخ تخم معمولا به این طریق است که لارو جوان به وسیله قطعات دهانی خود قطب بالایی پوسته تخم را به صورت سرپوشی بلند کرده و از آن خارج می شود. در تخم هایی که لاروها به صورت عادی از راه سرپوش خارج می شوند , لارو سن یک ابتدا سر خود را از سوراخ خارج کرده و کپسول سر در آنجا ثابت می ماند سپس به وسیله حرکات مارپیچی,سایر قسمت های بدن را از پوسته بیرون می کشد.این عمل گاهی ممکن است تا یک ساعت به طول انجامد.پوسته تخم پس از خروج لارو به رنگ خاکستری مایل به سیاه دیده می شود.لارو سن یک پس از خروج کامل از تخم در روی ساقه به حرکت درآمده و خود را به جوانه ها و برگ های انتهایی یونجه می رساند و در آنجا مستقر شده و شروع به تغذیه می کند. دوره لاروی سن اول 2-6 روز به طول می انجامد که بیشتر این مدت را درون جوانه ها می گذراند.لاروهای سنین بعدی به برگ های اطراف جوانه ها و سایر برگ ها حمله و از تمام قسمت های برگ بجز رگبرگ اصلی تغذیه می کنند.در نتیجه, برگ یونجه مشبک و زرد شده و می خشکد. لارو و حشره کامل سرخرطومی برگ یونجه نسبت به حرارت خیلی حساسند,بدین معنی که فعالیت لارو در ساعات گرم روز کم شده و این مدت را در پای بوته ها در سایه  به سر می برد(بین ده صبح تا چهار بعداز ظهر).لذا اغلب فعالیت تغذیه ای آنها از برگ ها هنگام صبح و عصر که هوا خنک تر است,صورت می گیرد. لاروهای سن آخر پس از تغذیه کافی و تکمیل رشد, پیله ای در بین چند برگ تنیده و در داخل آن به شفیره تبدیل می شوند.لاروها حتی در شرایط استرس تغذیه و یا بی غذایی نیز به شفیره تبدیل می شوند. این پیله که به رنگ سفید شیری است توسط غدد دهانی لاور سن آخر تنیده می شود وبسیار محکم است به طوری که لاور را در شرایط نامساعد (باد,باران,سمپاشی)کاملا حفظ می کند(عکس 8).در بعضی موارد لارو پیله خود را فقط روی برگ تشکیل می دهد و در نتیجه به خوبی شفیره داخل پیله از خارج نمایان است.شفیره در داخل پیله بی حرکت نیست بلکه انتهای بدن خود را به طرف بالا . پایین حرکت می دهد ولی این جنبش در روزهای آخر کم تر می شود. دوره شفیرگی آفت 3-12 روز طول می کشد,پس از این مدت پیله راشکافته و از آن خارج می شود.حشرات کامل قبل از انکه از نظر جنسی بالغ شده و شروع به جفتگیری کنند,مدت 10تا15 روز مختصری از ساقه و برگ یونجه تغذیه می نمایند که آثار این تغذیه روی ساقه به صورت خراش و روی برگ به صورت سوراخ های کوچکی به قطر 1تا 2میلیمتر دیده می شود(عکس7).بر اساس نظر ویتفورد و کوسین برگ (1990)آستانه رشد این آفت 8/89 درجه سانتیگراد , مجموع دمای مورد نیاز برای انجام رشد تخم ها تا باز شدن آنها 300 درجه فارنهایت و برای طی دوره لاروی 250-400 درجه فارنهایت پیش بینی شده است.در حالی که گوپی و موکرجی(1974)آستانه رشد آن را 10 درجه سانتیگراد,دمای مورد نیاز را برای رشد جنینی تخم 109 درجه سانتیگراد,لارو171,پیش شفیره 34,شفیره75 و برای مجموعه تخم تا حشره بالغ 389 درجه سانتیگراد تعیین نموده اند.
روش های کنترل
از آنجایی که سرخرطومی برگ یونجه به صورت حشره کامل تابستان گذرانی می نماید,لذا آگاهی از آغاز و پایان تابستان گذرانی و رابطه آن با مجموع درجه حرارت روزانه می تواند در مدیریت کنترل این حشره موثر باشد.می توان با نمونه برداری هفتگی به وسیله تور حشره گیری ,زمان آغاز و پایان تابستان گذرانی حشرات کامل را تعیین نمود.همچنین, با ثبت دمای حداقل و حداکثر روزانه از زمان تخمگذاری, به منظور محاسبه مجموع حرارت موثر روزانه بالاتر از صفر رشد حشره یا آستانه رشد(8/89 درجه سانتیگراد),می توان با استفاده از مدل single sine زمان دقیق باز شدن تخم های زمستان گذران را تعیین نمود(ارباب ,1381).البته این مدل یکی از مدل هایی است که برای محاسبه درجه حرارت موثر روزانه استفاده می شود.لذا با دستیابی به زمان شروع تخمگذاری آفت و ثبت درجه حرارت روزانه در پاییز می توان زمان باز شدن تخم ها را که درواقع زمان مبارزه با این آفت است,صرفا با استفاده از اطلا عات هواشناسی تعیین نمود(مجموع دمای مورد نیاز برای تکمیل رشد جنینی تخم ها 109 درجه سانتیگراد است).نحوه محاسبه درجه حرارت موثر به شرح ذیل است:
آستانه رشد- [2/ (دمای حداقل + دمای حداکثر) ] Σ=مجموعه درجه حرارت موثر برای رشد
به منظور محاسبه این فاکتور کافی است زمان تخم گذاری حشره در پاییز مشخص شود و سپس بر اساس مدل مذکور تاریخ دقیق باز شدن تخم و خروج لاروهای سن اول از پوسته تخم برای هر منطقه مشخص گردد. مثلا برای منطقه فامنین در 70 کیلومتری همدان تاریخ تخمگذاری در سال 1379 اواسط آبان و زمان باز شدن تخم ها 28 اسفند بوده است(20درصد جوانه های انتهایی در این زمان دارای لارو سن یک بودند).بنابراین,کلیه اقدامات مبارزه را می توان در فاصله زمانی 28 اسفد تا 10 فروردین انجام داد.
روش های کنترل
الف-کنترل فیزیکی
کنترل فیزیکی به منظور از بین بردن فرم زمستان گذران آفت انجام می شود.در این راستا مزرعه در اواخر آذرماه یا اوایل دی ماه باشعله افکن سوزانده می شود.اگر در اواخر پاییز و اوایل دی ماه موفق به سوزاندن مزرعه نشویم,در اواخر اسفند ماه قبل از باز شدن جوانه ها و سبز شدن مزرعه یونجه می توان از شعله افکن استفاده نمود.بدیهی است استفاده از این روش در مزارعی توصیه می شود که عمر آنها بیش از دو سال باشد. این روش علاوه بر کنترل سرخرطومی,سبب از بین رفتن بذور علف های هرز و یکسان شدن کشت نیز می شود,به طوری که حتی برخی از کشاورزان مدعی هستند که با استفاده از این روش میزان تولید در واحد سطح بالا می رود.به علاوه,سوزاندن مزرعه با شعله افکن, حداقل آسیب را روی عوامل کنترل کننده طبیعی و بیولوژی خاک دارد.به منظور رعایت اعتدال توصیه می شود که این روش در صورت نیاز هر دو سال یک بار اجرا شود (خانجانی و پورمیرزا, 1383, خانجانی و سلیمانی,2004) .همچنین در مطالعه مهرانی و همکاران (1379) روش سوزاندن و مبارزه شیمیایی از لحاظ کنترل آفت در یک گروه قرار داشتند.طالبی و همکاران(1381)سه روش کنترل سرخرطومی برگ یونجه را در کرج با تاکید بر استفاده از شعله افکن و سوزاندن بقایای گیاهی بررسی و اعلام نمودند که جمعیت آفت در تیمارهای شعله افکنی شده به مراتب کمتر از تیمارهایی است که در آنها شعله افکن در زمستان در شرایطی که رطوبت خاک بالا و درجه حرارت خاک پایین باشد,تاثیر نامطلوبی روی کربن آلی خاک ایجاد نمی کند و از نظر آماری بین تیمارها از نظر درصد کربن آلی تفاوت معنی داری با همدیگر ندارند.ایشان پیشنهاد نموده اند که می توان شعله افکن را جایگزین مبارزه شیمیایی نمود.

0عکس 9

عکس 9 - سوزاندن مزرعه با شعله افکن

 درمزارعی که در آنها کنترل آفت به طریق شعله افکنی صورت گرفته بود,ارتفاع بوته ها قابل توجه بوده و به لحاظ وجود شهد برای تغذیه عوامل کنترل کننده طبیعی, جمعیت دشمنان طبیعی در این کرت ها بیشتر از سایرین بوده است(خانجانی1379)
ب-کاربرد علف کش
درمزارع یونجه مسن و یا چندساله به علت پیر بودن آنها ، علفهای هرز متعددی استقرار پیدا می کنند که برخی از جمله خاکشیر تلخ و شیرین باعث افت شدید کیفیت اقتصادی محصول می شوند . چون رسیدگی فیزیولوژیکی برخی از آنها با گیاه اصلی یکسان نمی باشد ، لذا در مواردی سبب برداشت قبل از موعد محصول می گردد. در نتیجه ، کاربرد علف کش پاراکوات به نسبت 4 لیتر در هکتار در موقعی که ارتفاع یونجه حدود 5 سانتیمتر باشد قابل توصیه است که این زمان در شرایط آب و هوایی همدان بین 15 تا 20 فروردین بود . استفاده از این روش هم در کنترل علفهای هرز مذکور و هم لاروهای سنین پایین سرخرطومی موثر است زیرا علفکش ، گیاه اصلی آلوده به لاروهای سرخرطومی و همچنین علفهای هرز مذکور را از بین می برد . البته در جایی که علفهای هرز مذکور وجود نداشته باشند ، اجرای این روش توصیه نمی شود ( خانجانی و همکاران 1379).
کنترل زراعی
1- برداشت زود هنگام با دروگر بشقابی : بدین منظور مزرعه در اوایل بهار ، با دروگر بشقابی ، کف بر می شود . اجرای این روش در کنترل آفت بسیار موثر است.

عکس 10

عکس 10- کف بر کردن در دهه سوم فروردین

 به طوری که تخم یا لاروهای سن 1و 2 موجود در بوته در اثر نبود میزبان و گرسنگی ، از بین می روند مطالعاتی که در سال های 1376 تا 1379 انجام شد نشان داد که کف بر کردن و از بین بردن بقایای گیاهی سبب کاهش بسیار قابل توجهی در تراکم جمعیت آفت می شود و کنترل آفت نیز نسبت به تیمار سم پاشی شده با اکامت اختلاف معنی داری را نشان نداد( خانجانی و میرزا، 1383).
در روش مذکور 96% برگها فاقد هر گونه خسارتی بودند . اجرای این روش هیچ گونه اثرات جانبی زیست محیطی را در پی ندارد و از سویی سبب حفظ محصول می شود . یکی از موانع اجرای این روش وجود مرز داخل مزرعه است چون با کف بر کردن ، مرزها از بین می روند . اما از آنجایی که اغلب مزارع با روش بارانی آبیاری می شود ، لذا از بین رفتن مرز مشکلی را در سیستم زراعی ایجاد نمی کند . همچنین ، در این راستا بگ و بات (2003) روی این روش به عنوان کنترل موثر تاکید دارند و آن را روش بسیار مناسبی برای کنترل سرخرطومی می دانند.
2- چراندن پاییزه مزرعه : باعث کاهش آلودگی می شود ولی ما را از کنترل شیمیایی بی نیاز نمی کند . چراندن پاییزه در کاهش جمعیت تخم های زمستان گذران موثر می باشد ( میرابزاده 1360) ولی اجرای چرای بهاره کنترل مطلوبی را ایجاد نمی کند ؛ زیرا در غالب موارد ، پوشش یکنواختی را ایجاد نکرده و از سویی نیز باعث عقب افتادن برداشت چین اول می شود.
کنترل شیمیایی
زمانی که میانگین تعداد لارو در هر تور 20 عدد باشد ، کنترل شیمیایی آفت قابل توصیه است مثلا" در مزارع یونجه همدان این زمان مصادف با دهه دوم فروردین می باشد که دراین موقع ارتفاع یونجه کمتر از 5 سانتیمتر است . استفاده از سم لاروین DF80  به نسبت یک کیلوگرم در هکتار قابل توصیه می باشد ولی با توجه به اینکه لاروهای سن یک نسل اول آفت در اواخر زمستان و یا اوایل بهار ظاهر می شوند اغلب زارعین این تاریخ را از دست می دهند ، بدین لحاظ خسارت وارده روی چین اول یونجه شدید است . حبیبی (1355) اظهار نموده است که در مزارع یونجه کرج ، لاروهای سن یک حاصل از تفریخ تخم های زمستانه این آفت از اواخر اسفند یا اوایل فروردین ماه قابل رویت می باشند که از جوانه ها و برگهای تازه بوته ها تغذیه کرده و از اواخر فروردین و اوایل اردیبهشت ماه تا دهه اول خرداد ماه جمعیت لارو در حداکثر میزان فعالیت سالیانه خود خواهد بود که بایستی در این زمان نسبت به کنترل حشره اقدام نمود.میرابزاده (1360) کنترل شیمیایی پاییزه- بهاره را روش موثری برای کنترل آفت معرفی کرده است.سراج (1366)کاربرد سم گرانول فورادان را در پاییز به دلیل فعال شدن تدریجی ماده موثر و دوام طولانی مدت آن برای کنترل سرخرطومی موثر می داند.علومی صادقی و همکاران(1990) چند حشره کش مختلف را روی تراکم جمعیت لاروهای آفت مورد بررسی قرار داده و نتیجه گرفتند که دانیتول و امبوش سه روز پس از سمپاشی بهترین نتیجه را داشته, در حالی که فورادان ودورسبان در همان تاریخ نتیجه خوبی را در برنداشته است.کریمپور(1373)هفت حشره کش شامل پودر و تابل 40 درصد دیازینون به میزان 1/5 کیلوگرم در هکتار,امولسیون48درصد دورسبان به میزان 2لیتر در هکتار,گرانول2%درصد نیپرونیل به میزان 25 کیلوگرم در هکتار,پودر وتابل 25 درصد دیمیلین به مقادیر 800 , 600 ,400, 200 گرم در هکتار,  امولسیون 10 درصد آدمیرال( پایروپیروکسی فن) به مقدار یک لیتر در هکتار , امولسیون50 درصد اکامت به میزان یک لیتر در هکتار, باکتوسپیین 16000 واحد به میزان یک کیلو گرم در هکتار , (هر یک از سموم فوق به عنوان یک تیمار و در چهار تکرار)را در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در شرایط مزرعه مطالعه نموده و درصد تلفات لاروهای سنین مختلف سرخرطومی برگ یونجه را 17,10,3 روز بعد از اجرای تیمار تعیین کرده است.آزمایشات دو ساله ایشان نشان داد امولسیون 50 درصد اکامت و امولسیون 48درصد دورسبان به ترتیب 1/11±96/12 و 3/05±91/72 درصد تلفات ایجاد کرده و سموم دیگر در مراتب پایین تری قرار داشته اند.وی میزان باقیمانده اکامت را یک ساعت پس از سمپاشی 18/46  پی پی ام و 20 روز بعد از آن صفر پی پی ام تعیین کرده است. باقیمانده سم اکامت 12 روز پس از سمپاشی 1/49 پی پی ام بوده است.با توجه به این که مقدار قابل تحمل اکامت در یونجه سبز ppm2 است ، و 12 روز پس از سمپاشی, باقیمانده قابل تحملی را ایجاد می کند ولی برای رعایت احتیاط , وی دو هفته پس از سمپاشی را توصیه نموده است.البته روش سمپاشی پاییزه مورد تاکید برخی از محققین(ارباب و عدل دوست, 1381 و میرابزاده , 1360)بوده ولی با توجه به برگشت تدریجی حشرات تابستان گذران به مزرعه یونجه برای تغذیه و تخمگذاری نمی توان تاریخ دقیقی را برای سمپاشی تعیین نمود. برای اثبات این ادعا در طرحی که برای مدیریت کنترل یونجه در منطقه همدان انجام شد,در تاریخ های مختلف(آخر مهر,اواخرآبان و اواسط آذر ماه)مزرعه به کلی سوزانده و یا در تیمارهای دیگری باسم اکامت 50درصد به نسبت1/5 لیتر در هکتار سمپاشی شد.هیچ کدام از تاریخ های مذکور کنترل مطلوبی روی جمعیت آفت ایجاد نکردند؛به طوری که محصول در بهار بی نیاز از سمپاشی بهاره نبود.لذا به نظر می رسد که سمپاشی و یا اعمال هر نوع روش کنترل در پاییز مناسب نمی باشد(خانجانی,1379).
ه-دشمنان طبیعی آفت
سرخرطومی برگ یونجه دارای تعداد زیادی دشمنان طبیعی است که در پایین آوردن جمعیت این آفت به خصوص در اواخر فصل بهار نقش مهمی را بازی می کنند.در اینجا حفظ و حمایت از عوامل بیولوژیک مد نظر است. با سمپاشی اوایل فصل تا حدودی به این هدف جامه عمل پوشانده می شود؛ به طوری که در پاره ای از نقاط با گرم شدن دمای محیط انتظار می رود سرخرطومی برگ یونجه حداکثر فعالیت خود را داشته باشد و خسارت زیادی وارد نماید ولی بر عکس انتظار اتفاق می افتد زیرا در این موقع در اثر فعالیت دشمنان طبیعط میزان جمعیت و در نتیجه خسارت آن به حداقل می رسد, به گونه ای که در اواخر فصل هیچ گونه احتیاجی به مبارزه احساس نمی شود. پارازیتوئیدهایی که تاکنون در ایران برای آفت شناخته شده و نقش اساسی دارند,همه از زنبورهای خانواده Ichneumonidae هستند که از آن جمله می توان به زنبورهای جنسBathyplectes , گونه های B.curculionis (عکسهای 11و13) B anurus (عکس های 12و 14) و زنبور Tetrastichus insertus اشاره نمود .

عکس 11عکس 12

عکس 11- شفیره زنبور Bathyplectes curculionis                                                        عکس 12- شفیره زنبور     B.anurus     

عکس 13  عکس 14

عکس 13 - زنبور   B.curculionis                                                                  عکس 14 - زنبور   B.anurus

همگی این زنبورها پارازیتوئید لارو سرخرطومی هستند . منجمی و همکاران (1354) ضمن بررسی بیولوژی سه گونه پارازتیوئید فوق اظهار نمود ه اند B.anurus و B. curculionis دارای دیاپوز حقیقی هستند و فقط دو ماه از سال را ( در داخل پیله های خود و بقایای گیاهی ) فعال هستند . در شرایط آب وهوایی کرج لاروهای کامل در اواسط اردیبهشت ماه تبدیل به شفیره شده و حشرات کامل اواخر اردیبهشت ظاهر می شوند . حشرات ماده به طور انفرادی در بدن میزبان خود تخمگذاری می کنند و قادر هستند روزانه 60 عدد لارو را پارازیته نمایند.میزان پارازیتیسم در سال 1353 در شرایط طبیعی 56 درصد بوده است.روشندل و ابراهیمی(1381) حداکثر و حداقل پارازیتیسم رادر منطقه چهارمحال و بخیاری در سال 1377 به ترتیب 63/5 و 1/25درصد تعیین کرده اند. زنبور هیپرپارازیت Hicaecus calligetus از خانواده Peteromalidae به عنوان عامل محدود کننده جمعیت عوامل پارازیتوئید فوق گزارش شده است.در شرایط آب وهوایی همدان, نیز زنبور های فوق در اواسط تا اواخر فروردین ظاهر شده و لاروهای افت را پارازیته می کنند. میزان پارازیتیسم طبیعی در سال 1376 حدود 18 درصد بوده است که در اینجا ملاحظه می شود میزان پارازیتیسم درصد بسیار پایینی دارد(خانجانی,1379).زنبور T.insertus زمستان را به صورت لاروهای کامل داخل پیله های شیری رنگی که خود در داخل پوسته خشکیده بدن لارو میزبان قرار داده است,به سر می برد.منجمی(1353)از مطالعات خود نتیجه گرفت که علیرغم قدرت پارازیتیسم خوب این زنبورها, در این میان نقاط ضعفی نیز وجود دارد که از آن جمله می توان به محدود بودن زمان فعالیت زنبورهای جنس Bathyplectes , تک نسلی بودن آنها و نیز حالت تجمعی و سوپرپارازیتیسم T.insertus اشاره کرد.از طرفی,در ماه های آخر فروردین و نیمه دوم اردیبهشت که فعالیت لاروهای حاصل از تخم های زمستان گذران شدید است,فعالیت این زنبور های با تاخیر شروع می شود لذا در تقلیل میزان خسارت این نسل تاثیری ندارد. میرابزاده(1360)در بررسی های خود میزان پارازیتیسم T.insertus را روی لاروهای سن چهار 93 درصد اعلام نموده است.میزان پارازیتیسم طبیعی این عوامل پارازیتوئید در سایر نقاط دنیا نیز پایین است.
علومی صادقی وهمکاران (1990) در سالهای 1988 و 1989 در شامپاین ایلینویز , درصد پارازیتیسم B.anurus و b.curclionis را به ترتیب 29/3 و 5/3 درصد گزارش کرده اند.همچنین , اکبری نوشاد(1374)زنبور (Nees (Necremnus leucarthros از خانواده Eulophidae را پارازیت شفیره های این آفت اعلام نموده و میزان پارازیتیسم آن را در آذربایجان شرقی بیش از 40% ذکر کرده است. همچنین یکی دیگر از دشمنان این آفت Microctonus aethiophusاست که در خصوص میزان پارازیتیسم آن در نقاط مختلف کشور اطلاعات جامعی وجود ندارد. همچنین آلودگی قارچ پاتوژن Enthomophthora sphaerosperma روی لارو ها وBeauvaria bassiana روی حشرات کامل به ترتیب یک درصد و 1-3درصد بوده است(علومی صادقی و همکاران,1990),ملاحظه می شود که هیچکدام از عوامل بیولوژیکی قادر به کنترل موثر آفت نمی باشند. بنابراین , از این عوامل در قالب IPM می توان بهره گیری کرد لذا حفظ و حمایت از آنها را در هنگام استفاده سموم باید مد نظر داشت.

 


منبع : آفات و گیاهان زراعی ایران - تالیف دکتر محمد خانجانی

 

  

 

بذر

بذر 

ابزارآلات کشاورزی

ابزار آلات کشاورزی