[ امروز : دوشنبه 16 تیر 1399 ]

کلــــــــــــــزا و نکات مهم کاشت - داشت و برداشت

اهــمیت و جایــگاه کلــزا در ایـــران
دانه روغنی کلزا از سال های گذشته واردکشور شده است که در سال 1372 که سال پایه کشت کلزا می باشد 94/5 هکتارکلزا در ایران کشت شدکه در این سال حدود 51/2 تن کلزا تولید شد با تحقیقات متعددی که روی این محصول انجام شد سطح زیرکشت آن افزایش قابل ملاحظه ای یافته تا جائیکه حدود 8 سال بعد یعنی سال 1380 کشت آن به بیش از 70 هزار هکتار با تولید بیش از 65000 تن رسید و این رقم به دلیل جایگاهی که کلزا در ایران پیداکرده است هر سال روبه افزایش است.
چــرا کلــــزا بکــــاریم؟
-کلزا دارای پتانسیل عملکرد بالا بوده و در بین دانه های روغنی از درصد روغن دانه بالایی(40%- 45%) برخوردار است و می تواند درکاهش میزان وابستگی به خارج در زمینه روغن گیاهی موثر باشد.
- دارابودن تیپهای بهاره،زمستانه وحدواسط امکان کشت این گیاه رادرشرایط متفاوت اقلیمی فراهم می سازد.
-کلزا می تواند در تناوب با زراعت گندم و جو قرارگرفته و از افزایش بیماریها ، آفات و علفهای هرز بکاهد و باعث افزایش عملکرد دانه این محصولات شود.
- درکشت پاییزه نیاز به آبیاری کمتری بوده و امکان استفاده از نزولات آسمانی پاییزه و زمستانه وجود دارد.
فصل رشدکلزا با سایر دانه های روغنی متفاوت بوده و زمانی که ظرفیت واحدهای روغن کشی خالی است این گیاه برداشت می شود.
- بعلت بقایای گیاهی مطلوب علاوه بر تأثیر مثبت در میزان ماده آلی خاک در تأمین علوفه مورد نیاز دامداران نیز موثر است.
- در توسعه صنعت زنبورداری نقش مهمی را می تواند ایفا کند.
- در مناطقی که در بهار بعلت محدودیت آب و هم زمانی آبیاری محصولات بهاره با آخرین آب مشکلاتی در آبیاری دارند می توان باکشت کلزا به ویژه ارقام زودرس این مشکل را حل نمود (بخش مرکزی شهرستان ساوه).
- با اعمال مدیریت صحیح و استفاده از روش های ساده امکان کاشت ، داشت و برداشت آن در شرایط مختلف و با امکانات محلی وجود دارد.
ترکیــب شیــمیــایــی دانــه کلـــزا
دانه کلزا(کانولا) دارای40 تا 48% روغن در دانه و 38 تا45% پروتئین درکنجاله می باشد و میزان رطوبت دانه آن در حدود 5% است.
خصوصيات گياه شناسي
كلزا با نام علمي Brassica napus L. گياهي است از خانواده چليپاييان با عدد كروزومي 2n=38 كه عمدتاً داراي تيپ هاي رشد بهاره ، پاييزه و بينابين ميباشد. به طوركلي ويژگي هاي اندام هاي رويشي و زايشي آن به شرح زير است.
مدیریت کودی کلزا

مدیریت کودی یک عامل بحرانی در تولید کلزا به حساب می آید.توازن و تاثیر این مدیریت نه تنها به بهینه سازی عملکردهای گیاه وسودبخشی آن نیازمند است، بلکه کیفیت و محافظت ظرفیت تولید را در منابع خاکی تضمین می کند. مقادیر مختلف کود که برای تولید بهینه مورد استفاده قرار میگیرد به عواملی از قبیل پتانسیل تولید گیاه، روش و شکل کاربرد کود و همچنین سطوح مواد غذای قابل دسترس در خاک، بستگی دارد. به دلیل نیازهای کودی نسبتاً بالا در کلزا اکثر خاکهایی که این گیاه در آن رشد میکند قادر به فراهم کردن شرایط مساعد مطلوب از لحاظ مواد غذایی برای عملکرد دانه، روغن و ترکیبات پروتئین نمیباشند. در این مبحث ما به بررسی اطلاعات موجود از جنبه های متفاوت مدیریت کوددهی و همچنین کاربرد متعارف کودها در این زراعت پرداخته و آن ها را در تولید کلزا مورد بحث قرار میدهیم.

تقویت حاصلخیزی خاک:

کلزا به حاصلخیزی خاک به خوبی پاسخ میدهد. در خاک های حاصلخیز که مقادیر مواد غذایی به اندازه کافی است، محصول مناسبی تولید میکند. این گیاه برای رشد و نمو و بازدهی مطلوب به اغلب مواد معدنی مورد نیاز گیاهان نیاز دارد. در یکی از مطالعاتی که درخصوص انواع و مقادیر مواد معدنی در زراعت کلزا در کشور فرانسه به عمل آمده است، مواد مهم غذایی استخراج شده از خاک در یک هکتار زراعت کلزا با تولیدی حدود 3/5 تن محصول به شرح زیر بوده است: این نتایج و نتایج بعدی اگر چه نمی تواند ملاک دقیقی برای تعیین مقادیر کودهای شیمیایی مورد نیاز زراعت کلزا در هر منطقه باشد ولی اهمیت نسبی مواد مزبور را در این زراعت نشان میدهد.

ازت:ازت به طور معمول ماده غذایی است که بیشتر، تولید کلزا را محدود میکند. نیازهای ازت در کلزا بیش تر بوده و تاثیر مدیریت این عنصر مهم ترین عامل مطمئن کننده تولید به حساب میآید. مقدار ازت به سطح حاصلخیزی خاک از نظر مواد ازته، مقدار بارندگی و رطوبت خاک، وضعیت رویشی گیاه، تراکم بوته، شرایط جوی و بالاخره عملکرد مورد انتظار بستگی دارد. نیاز گیاه به این عنصر در مراحل اولیه رویش کمتر و در مراحل بعدی بیشتر است. چنانچه دوره رشد و نمو گیاه را به چهار دوره جوانه زدن تا تشکیل رزت، ساقه رفتن، گلدهی و رسیدن تقسیم کنیم، بیش ترین نیاز گیاه به این عنصر در مرحله ساقه رفتن و سپس گلدهی است. در خاک هایی که از نظر مواد آلی و ازت فقیر هستند، مقداری از ازت مورد نظر را هنگام آماده کردن زمین همراه با کود فسفره به خاک اضافه مینمایند. مقدار آن معمولاً یک چهارم کل ازت مصرفی میباشد. در صورت مصرف فسفات آمونیوم، ازت مورد نیاز گیاه در مراحل اولیه رشد تامین خواهد شد و نیازی به دادن ازت اضافی در این مرحله نمیباشد. در زراعت پاییزه کلزا، در شرایط دیرکاشت و یا کندی رشد، به طوری که احتمال آن وجود داشته باشد که تا هنگام شروع یخبندان، بوته ها به اندازه کافی رشد ننمایند، مقداری از کود ازته را در دوره تشکیل رزت به زمین میدهند. زمان مصرف کودهای ازته باید به نحوی تنظیم شود که همواره ازت کافی در اختیار گیاه قرار داشته باشد. بدین لحاظ در مواقعی که حرکت کود در خاک سریع تر از رشد ریشه است و احتمال شسته و خارج شدن آن از دسترس گیاه وجود دارد، کود را در چند نوبت به زمین میدهند. خصوصاً در خاک های سبک و یا در مناطق پرباران، برای جلوگیری از شسته شدن اتفاقی آن کود را به چند قسمت تقسیم کرده و هر قسمت را یک بار به زمین میدهند. کودهایی که به صورت سرک داده میشود، بهتر است به شکل نیترات و جامد باشند. البته از شکل مایع آن هم میتوان استفاده کرد ولی این خطر وجود خواهد داشت که مصرف آن بر روی گیاه مرطوب در هوای سرد ایجاد سوختگی نماید. مقدار ازت مصرفی در زراعت کلزا به عوامل متعددی که براساس نتایج آزمایش های خاکشناسی و توصیه های کارشناسی معین میشود، بستگی دارد. بنابراین حدود تقریبی آن در زراعت آبی کلزا را 90 تا 220 کیلوگرم ازت خا لص در هکتار معادل 200 تا 500 کیلوگرم اوره و در زراعت دیم 50 تا 100 کیلوگرم ازت خالص در هکتار میتوان معین نمود. ضمناً باید توجه داشت که مصرف ازت اضافی سبب کاهش مقدار روغن در دانه، رشد بیش از حد بوته ها و خوابیدگی آن ها و افزایش هزینه تولید میشود.

نقش ازت در گیاه: ازت به مقدار زیاد در بافت گیاه مورد نیاز میباشد، این عنصر درترکیبات و اجزای اصلی و تعیین کننده گیاه که شامل پروتئین ها،آمینواسیدها، نوکلئوتیدها، اسیدهای نوکلئیک و کلروفیل است، وجود دارد. یک عملکرد 2000 کیلوگرم در هکتار مزرعه کلزا، در حدود 124 کیلوگرم ازت در پروتئین تولید شده، دارد. سطوح ازت در بافت در زمانی که گیاه سالم در مرحله گلدهی است، در حدود 2/5 تا 4/0درصد است. در زیر سطح 2/0 درصد کمبود ازت و در بالای سطح 5/0درصد، ازت اضافی قابل ملاحظه است. سلامتی گیاهان کلزا از روی رنگ سبز تیره آن ها که نشان دهنده ازت کافی در گیاه می باشد، تشخیص داده می شود. اولین علامت کمبود ازت در گیاه، سبز روشن شدن برگ ها و ساقه است. ازت در داخل گیاه قدرت حرکت داشته و از برگ های مسن تر به برگ های جوان تر و ساقه ها انتقال می یابد.بنابراین برگ های مسن اولین علائم کمبود را نشان میدهند. برگ هایی که سبز ـ زرد شده اند، یک حالت رنگ پریدگی و ارغوانی از خود بروز می دهند. برگ های مسن تر نیزنکروزه میشوند. در شرایط کمبود ازت رشد گیاهان کند میشود، ساقه ها کوتاه و نازک شده، برگ ها کوچک و تعداد شاخه ها کم میشود. همچنین سایبان گیاهی باقیمانده کم شده و کم پشت میشود، به علاوه زمان گلدهی محدود گشته و تعداد غلاف ها کاهش مییابد.

احتیاجات به ازت: اکثر گزارش های مربوط به نیازهای ازتی دانه روغنی کلزا برای کولتیوارهای آن قابل اجرا است. کلزا نسبت به غلات به مقدار ازت بیشتری نیاز دارد. سوپر در سال 1971 نشان داد که عملکرد کلزا در زمین هایی که میزان نیترات از 100 کیلوگرم در هکتار کمتر است، با کاربرد ازت به صورت کوددهی، از خود واکنش نشان داد. او و دیگر همکارانش نشان دادند که نیاز کلزا به مقادیر بالای ازت در تولید بهینه دانه در کشتزارهای کانادا بسیار حائز اهمیت است و عملکرد گیاه و میزان پروتئین آن با افزایش ازت به مقدار 200 کیلوگرم در هکتار در زمین هایی که کمبود ازت دارند، تحت تاثیر قرار می گیرد.

آلاسکالوئیس و همکارانش مشخص نمودند که بیشترین عملکرد کلزا در اثر کاربرد 193 تا 209 کیلوگرم درهکتار ازت حاصل شد. این مقدار ازت برای کلزای بهاره در اسکاتلند و انگلیس برابر 187 تا 200 کیلوگرم در هکتار میباشد.

در انتاریوی کانادا، شپارد و باتس (1980) متوجه شدند که افزودن مقادیر ازت بالای 100 کیلوگرم در هکتار، عملکرد را افزایش میدهد اما اضافه کردن مجدد ازت بین 100 و 200 کیلوگرم در هکتار چنین وضعی را به وجود نمی آورد. ازت اضافی باعث بالارفتن درصد ورس در گیاه شده و از عملکرد آن میکاهد. آن ها توضیح دادند که میزان ازتی که باعث تولید بهینه در کلزا در آن منطقه میشود با مقدار ازتی که برای ذرت در همان منطقه استفاده میشود، قابل مقایسه است. در مصر عملکرد کلزای بهاره با کاربرد ازت بالای 213 کیلوگرم در هکتار افزایش یافت که این بیشترین مقدار ازت به کار رفته شده میباشد.

در هند بالاجی و اوپال (1986)پیشنهاد کردند که در خاکی که به میزان 188 کیلوگرم در هکتار ازت دارد برای کوددهی کلزای بهاره بهتر است از مقادیر 60 تا 90 کیلوگرم ازت در هکتار استفاده کرد. در انگلستان گلزای زمستانه برای رشد کردن نیاز به سطح کودی تا 200 کیلوگرم دارد که با افزایش آن به 250کیلوگرم عملکرد آن به حد مطلوب میرسد. ازت باعث افزایش عملکرد میشود و علت آن تاثیری است که بر پارامترهای رشد یک واریته میگذارد.

تولید گل در کلزای زمستانه با دادن هر مقدار کود ازته تا 200 کیلوگرم، افزایش می یابد، اما نقطه اوج به وجود آمدن غلاف ها در میزان 150 کیلوگرم کود ازته در هکتار میباشد.

آلن و مورگان (1972)، با کاشت کلزای بهاره در انگلستان مشخص نمودند که کاربرد کود ازته، رشد گیاه را قوت بخشیده و توسعه میدهد، به این ترتیب که این عکس العمل در افزایش طول ساقه، تعداد شاخه های گلدار، مجموع وزن گیاه، شاخص رشد برگ (LAI)، و تعداد و وزن غلاف ها و همچنین دانه، نمایان میشود. آن ها مشخص نمودند که بیش ترین افزایش در LAI بین 105/5 کیلوگرم ازت و کم ترین افزایش با کاربرد ازت بین105/5 و 211/0 کیلوگرم در هکتار رخ میدهد. اختلاف ها در سرعت جذب خالص (NAR) کم بود و تاثیر ازت در سرعت رشد گیاه (CGR) با تاثیر بر LAI برابر بود.

به کار بردن کود ازته گیاه را به سمت تولید بیشتر غلاف در هر پایه و تولید بیشتر دانه در هر غلاف، سوق میدهد که این عامل باعث افزایش عملکرد میشود. اسکات و همکارانش (1973) مشخص نمودند که استفاده از کود ازته بالای 300 کیلوگرم در هکتار هم در کلزای بهاره و هم در پاییزه باعث بالارفتن LAI شده و عملکرد با مصرف بالای 200 کیلوگرم در هکتار افزایش می یابد.

کومار و همکارانش (1985) نشان دادند که استفاده ازت کودی تاثیر بسزایی در رشد، توسعه و عملکرد کلزا در هند، دارد. کاربرد ازت بالای 120 کیلوگرم باعث افزایش LAI، CGR، سرعت رشد نسبی، NAR، نسبت سطح برگ و سرعت نسبی رشد برگ می شود. افزایش این چنین پارامترهای رشد، رشد زایشی گیاه را بهبود می بخشد و یک عملکرد بالا در اثر بالارفتن مقدار کود ازته به دست میدهد. تاجرال (1987) گزارش داد که به کار بردن ازت، بیوماس گیاه را افزایش داده و دوام غلاف را می افزاید اما تاثیر کمی در شاخص برداشت دارد. ریات و همکارانش (1988) دریافتند که ازت باعث طولانی شدن زندگی برگ ها شده، دوام سطح برگ ها (LDA) را بعد از گلدهی بهبود بخشیده و باعث افزایش جذب در سراسر گیاه گردیده، بنابراین با چنین شرکتی، عملکرد دانه را بالا میبرد. پیشینه کشت قبلی در انتقال ازت به داخل گیاه از طریق خاک تاثیر خواهد داشت و این مورد در به کار بردن کود موثر است. واکنش عملکرد دانه روغنی کلزا به افزایش ازت، به احتیاجات ازتی غلات و یا غیرغلاتی که به صورت تناوب با آن کشت شده اند، بستگی دارد. این مطالعه در انگلستان و اسکاتلند توسط هلمز و همکارانش (1977) صورت گرفت. لوئیس (1987) طی تحقیقاتی در جنوب استرالیا و استوکر (1984) در نیوزلند نیز به چنین نتیجه ای که کشت قبلی در واکنش کلزا به کاربرد ازت موثر است، رسیدند. در مراتع کانادا، آیش تابستانه عموماً باعث کاهش مقدار ازت مورد نیاز برای رشد گیاه میشود و بعد از مدتی در اثر تجزیه شدن مواد آلی در طول مدت آیش، مقداری ازت آزاد شده و یک ذخیره ازتی برای کشت گیاه فراهم سازد. در هر صورت مقادیری از کود ازته همواره برای زمین های آیش به جهت بهینه سازی عملکرد مورد نیاز است.

کلزا موقعی می رسد که گیاه به رنگ کاه در آید و بذر آن قهوه ای پر رنگ باشد به خاطر اینکه خرد شدن دانه یک شکل بالقوه می باشد و توصیه می شود برداشت ، موقعی صورت گیرد که 30 – 20 درصد بذر کلزا از سبز به قهوه ای تغییررنگ داده باشد برای این کار تولید کننده بایستی از جاهای مختلف مزرعه برای تعیین متوسط رسیدگی نیام کلزا را جمع آوری کنند. وقتی محصول آماده برداشت است که دانه سخت و موقعی در بین دو انگشت به همدیگر فشار می دهیم ، نشکند . رطوبت در این مرحله حدود 35 درصد می باشد .در موقع برداشت سرعت چرخ ها ی ماشین چیننده بایستی از یک سوم تا دو سوم حالت طبیعی کاهش یابد . کلزا اگر خوب نرسد به آسانی قابل شکستن است در حالت برداشت FLUFFY دانه های کلزا براحتی توسط باد پراکنده می شود و برداشت کلزا بایستی از پایین ترین قسمت غلافها انجام گردد . این باعث خواهد شد که دستجات علف خشک کلزا به طرف پایین خم شده و از تلفات باد جلوگیری خواهد شد . وجود غلتک یدک کش در پشت ماشین چیننده، باعث عملیات استانداردی می شود که مطمئن می سازد علف خشک دسته بندی شده در جای خود باقی می ماند. برای کاهش خرد شدن یک نوع کمربند برای چیدن کلزای درو شده استفاده کنید. سرعت غلتک کمباین برای کلزا حدود 50 تا 75 درصد نسبت به برداشت گندم کاهش می یابد. از سرعت بیش از حد غلتک اجتناب کنید زیرا باعث شکستن کلش کلزا می گردد و از اضافه بارگذاری در الک و گذاشتن مواد خارجی مخلوط با بذر پاک جداً خوداری کنید. کاه و کلش کلزا و پوست و سبوس آن بایستی در پشت کمباین پراکنده شود.

ذخیره و خشکاندن

مشکلات ذخیره و جابجایی کلزا شبیه کتان می باشد. بذر گرد بوده کوچک ولی سنگین و براحتی غلت می خورد. جعبه های محکم در کامیون انبارهای محکم جهت ذخیره سازی لازم می باشد.6 هفته بعد از برداشت، دانه کلزا تعریق کرده سپس گرم می شود و سیلوی آن با رطوبت 10-9 درصد می تواند اتفاق افتد. کلزا دارای رطوبت 8/5 درصد بایستی برای فاصله منظم حرارت مورد امتحان قرار گیرد. اگر برداشت در رطوبت بالا صورت گیرد بایستی بصورت طبیعی یا مصنوعی خشک شود . برای حفظ کیفیت بذر دمای 43 درجه سانتی گراد یا کمتر از آن برای خشک شدن هر چه بیشتر در تولید تجاری لازم است. اگر یک مقدار چشمگیر از مواد خارجی مثل کاه و کلش با کلزا مخلوط شود. مقرون به صرفه است که قبل از اینکه خشک و انبار گردد از غربال بدور بریزیم .

محصولات کلزا

غذاهای تولید شده از واریته های مختلف کلزا دارای 38 درصد پروتئین می باشد و آمینو اسیدهای کلزا مکمل سویا بوده و این محصول اغلب شامل همان ارزش غذائی را دارا هستند. آزمایش نشان داده است که حیوانات در صورت خوردن مخلوطی از این دو غذا جواب خوبی داده اند در کانادا خوراک کلزا بیش از 20-10 درصد به عنوان سهم غذا برای مرغ – بوقلمون - غاز – اردک – خوک و حیوانات شیری و گوشتی توصیه شده است.

روغن خوراکی کلزا در دو دهه اخیر در بعضی از کشورها برای مصرف انسانها در امریکا توسط FDA تصویب گردیده است . روغن کلزا همانند سایر محصولات نباتی روغنی برای پختن غذاها و دسر بصورت جامد و مایع در بازار موجود می باشد و بدلیل داشتن اسید اولئیک نسبت به دیگر روغنها از اهمیت بیشتری برخوردار است.

انتخاب مزرعه و تناوب زراعی:

کلزا در محدوده وسیعی از خاک ها رشد می کند، ولی مناسبترین اراضی برای رشد کلزا، خاک هایی با بافت متوسط، زهکشی مناسب، مواد آلی کافی و PH حدود 6/5 می باشد. کلزا در شرایط ایستابی، سیلابی و زهکشی ضعیف زمین و PH پایینتر از 5/5 نباید کشت شود. کلزا در تناوب هر محصولی که اجازه تهیه بستر مناسب بذر را داده و از توسعه عوامل بیماری زای خاکزی جلوگیری کند، رشد می نماید. به ویژه در تناوب با غلات، عکس العمل مطلوبی نشان می دهد. این تناوب باعث کنترل بیماری ها، آفت و علف های هرز کلزا می گردد. تحقیقات نشان داده که عملکرد گندم پس از کلزا حدود 27 درصد بیشتر از عملکرد گندم پس از آیش بوده است.

کشت متوالی کلزا در یک زمین یا کشت ان در تناوب با سایر گیاهان جنس براسیکا باعث تشدید بیماری های کلزا می گردد، چرا که در این حالت عامل بیماری زا می تواند در سالهای متوالی در خاک و روی گیاه میزبان باقی بماند و جمعیت خود را افزایش دهد. بنابراین هنگام انتخاب یک منطقه برای تولید کلزا، توجه به تناوب زراعی منطقه بسیار مهم است. زراعت های متعددی هستند که بیماری مشترک با کلزا دارند.

انتخاب رقم:

ارقام کلزا از نظر تیپ رشد با توجه به ریخته ارثی به سه گروه عمده تقسیم می شوند.ارقام کلزا با تیپ رشد بهاره(Spring): این ارقام برای به گل رفتن به درجه حرارت حدود 3 درجه سانتی گراد به مدت یک هفته نیاز دارند.ارقام کلزا با تیپ رشد بینا بین (Intermediate): این ارقام جهت بهاره سازی یا شروع رشد زایشی به درجه حرارت حدود 3 درجه سانتی گراد و کمتر به مدت یک ماه نیاز دارند. تیپ رشد بینابین نیز به دو زیر گروه تیپ رشد بینابین زودرس و بینابین متحمل به سرما تقسیم می شود.

ارقام کلزا با تیپ رشد زمستانه (Winter): این گروه تحمل به سرمای بسیار خوبی داشته و جهت شروع رشد زایشی به درجه حرارت حدود 3 درجه سانتی گراد و کمتر به مدت یک و نیم ماه نیاز دارند.

آماده سازی زمین:

مجموعه شرایطی که سرعت جوانه زنی و ایجاد پوشش سریع و یکنواخت را فراهم می سازد باعث بهبود کنترل علف های هرز و افزایش مقاومت به سرما و عملکرد دانه می شود. بستر بذر باید نسبتا هموار باشد و تا عمق مناسبی رطوبت کافی داشته باشد. ساختمان سطح خاک باید دارای دانه بندی خوبی بوده و حاوی 30 تا 45 درصد ذرات ریز و مقداری کلوخه کوچک جهت جلوگیری از فرسایش باشد. اگر بستر بذر حاوی دانه های ریز زیادی باشد، رطوبت خاک از دسترس خارج می شود، بستر بذر سله می بندد و سطح بسیار محکمی را ایجاد می کند که این موضوع باعث استقرار ضعیف گیاهچه ها و اتلاف رطوبت می گردد. بنابراین جهت تهیه بستر بذر مناسب ضمن دقت در انتخاب مزرعه معمولا عملیات آماده سازی زمین شامل شخم، دیسک و ماله انجام می شود.

پس از شخم عمیق برای از بین بردن کلوخه های خاک، دوبار دیسک عمود بر هم ضروری می باشد. در این مرحله می توان علف کش پیش از کاشت مانند ترفلان را نیز با خاک مخلوط نمود، همچنین از کودهای شیمیایی پایه مورد نیاز استفاده کرد. جهت استفاده از علف کش ترفلان، تهیه زمین و بستر کاشت باید به نحو مطلوبی انجام پذیرد. در زمین هایی که دارای کلوخه هستند و یا خشکه کاری می شوند، این علف کش تاثیر لازم را خواهد گذاشت. زیرا این علف کش در مرحله جوانه زنی، علف های هرز را کنترل می کند. بنابراین باید خاک تا حدی مرطوب بوده و علف کش در عمق 10 سانتی متری خاک قرار گیرد. پس از دیسک زدن، از ماله نیز جهت تسطیح زمین و کمک به سبز شدن یکنواخت مزرعه استفاده می گردد.

تاریخ کاشت:

جهت پوشش مناسب مزرعه و رشد مطلوب و افزایش تحمل به سرما، کلزا باید در تاریخ مناسب کشت گردد. به طور کلی کلزا باید 6 هفته قبل از شروع اولین یخبندان (دمای کمتر از 4-درجه سانتی گراد) کشت شود. کاشت زود هنگام باعث جذب مقدار زیادی آب و مواد غذایی در طول فصل پاییز و در نتیجه رشد زیاد بوته ها می شود که این مسئله بقای گیاه در زمستان را کاهش می دهد.

از طرف دیگر کاشت با تاخیر نیز باعث کوچک ماندن گیاه و عدم ذخیره کافی مواد غذایی شده و این مسئله نیز خطر سرمازدگی را افزایش می دهد. چنانچه قبل از شروع زمستان، بوته 8 برگی، قطر طوقه 8 میلی متر، طول ریشه عمودی گیاه 15 تا 20 سانتی متر و وزن خشک بوته 6 تا 8 گرم باشد، درجه حرارت 18- تا 22- درجه سانتی گراد برای بوته قابل تحمل است و اگر بوته قبل از شروع زمستان در مرحله 4 برگی با قطر طوقه 5 میلی متر و طول ریشه عمودی 7 تا 9 سانتی متر باشد. درجه حرارت 13- تا 17- درجه سانتی گراد را تحمل می نماید.

تاریخ های کاشت زیر برای اقلیم های مختلف توصیه می شوند:

اقلیم گرم و مرطوب: گیلان (10 تا 25 مهر)، مازندران(15 مهرماه تا 15 آبان ماه )،گلستان(30 مهر تا 15 آبان)، در منطقه گنبد به دلیل خشکی اول فصل و عدم وجود سرمای شدید زمستانه، تاریخ کاشت 10 تا 30 آبان توصیه می گردد.

اقلیم گرم و خشک: خوزستان(1 تا 20 آبان)، جیرفت(نیمه اول آبان)، زابل(20 مهر تا 10 آبان)، ارزوییه کرمان(نیمه دوم مهر تا نیمه اول آبان)، ایران شهر(10 تا 20 آبان)، برازجان(10 تا 30 آبان)، سرپل ذهاب( 1 تا 15 آبان)، داراب(20 مهر تا 10 آبان)، حاجی آباد(1 تا 15 آبان) و بم (نیمه اول آبان).

اقلیم معتدل سرد: تهران(20 تا 30 شهریور)، زرقان فارس(20 شهریور تا 15 مهر)، قزوین(15 تا 30 شهریور)، اصفهان(15 تا 30 شهریور)، اسلام آباد غرب(15 تا 30 شهریور) و نیشابور( 20 شهریور تا 10 مهر).

اقلیم سرد: همدان(10 تا 20 شهریور)، مشهد(نیمه دوم شهریور)، شهرکرد(نیمه دوم شهریور)، ارومیه(نیمه دوم شهریور)، اراک(نیمه دوم شهریور)، شاهرود(نیمه دوم شهریور) و میاندوآب(نیمه دوم شهریور).

میزان بذر و تراکم بوته:

کلزا در دامنه وسیعی از تراکم بوته سازگاری دارد. بدین معنی که مصرف 4 تا 10 کیلوگرم بذر در هکتار، تفاوتی در عملکرد دانه ایجاد نخواهد کرد. تراکم بوته 60 تا 80 بوته در متر مربع ایده آل می باشد. تراکم بوته کمتر از 20 بوته در متر مربع باعث افزایش خوابیدگی و حساسیت به سرما و نهایتا کاهش عملکرد دانه می گردد. اگر مزرعه کلزا در زمستان با خسارت سرما مواجه شده باشد ، باید قبل از نابود کردن و شخم زدن مزرعه ، 10 تا 20 بوته سالم کلزا وجود داشته باشد ، بوته ها می توانند با افزایش شاخه دهی ، فواصل بین خود را پر نمایند. در این حالت ، عملکرد دانه این مزرعه 60 تا 70 درصد عملکرد مزرعه ای است که 60 تا 80 بوته در متر مربع داشته باشد. با این حال تراکم بوته پایین مزرعه باعث ایجاد پوشش تنگ می شود که این مسئله ، تراکم علف های هرز و رقابت آنها را افزایش می دهد و همچنین باعث ایجاد ساقه های محکم و قطور می گردد و برداشت مزرعه با مشکل مواجه می شود. تراکم بوته مطلوب باعث زودرسی و یکنواختی در رسیدگی می گردد و ساقه های نازک ایجاد شده، راحت تر برداشت می شوند. به هر حال تراکم های بوته بالا نیز نه تنها عملکرد دانه را افزایش نمی دهند، بلکه ممکن است خطر وقوع ورس و بیماری را افزایش دهند. علاوه بر این باعث ضعیف و کوچک شدن بوته ها و نهایتا موجب افزایش خطر سرمازدگی در زمستان می شوند.

میانگین تعداد بذر در یک کیلوگرم کلزا حدود  250 هزار عدد است. بنابراین یک کیلوگرم بذر کلزا با اندازه متوسط، تراکمی حدود 25 بوته در متر مربع ایجاد می کند. با توجه به شرایط خاک، کیفیت بذر و روش کاشت، درصد جوانه زنی متفاوت خواهد بود. برای تعیین مقدار مناسب بذر جهت کاشت، باید بر چسب کیسه بذر را برای اطلاع از وزن هزار دانه و درصد خلوص بذر مطالعه کرد. میانگین میزان بذر مصرفی در صورت وجود بستر بذر مناسب، 5 تا 7 کیلوگرم در هکتار در روش کشت ردیفی و 7 تا 9 کیلوگرم در هکتار در روش دست پاش.

عمق و ابعاد کشت:

بذر کلزا را باید به دلیل ریز بودن باید در عمق کم کشت کرد. عمق کاشت معمولا بین 1 تا 3 سانتی متر با توجه به نوع رقم، بافت و ساختمان خاک، رطوبت خاک و اقلیم منطقه در نظر گرفته می شود. بذرهای کوچک کلزا در شرایط ایده آل باید با خاک پوشانده شوند، اما در مناطق خشک لازم است بذر کمی عمیق تر کاشته شود تا با اطمینان بیشتری با رطوبت خاک در تماس باشد. حفظ رطوبت برای جوانه زدن سریع لازم است. بنابراین بهتر است یک غلطک سبک برای فشردن خاک پس از کاشت زده شود.البته این عمل در خاک های سنگین توصیه نمی شود. عمق کاشت بیش از 4 سانتی متر، جوانه زنی را به تاخیر انداخته، بنیه بذر را ضعیف نموده و تکامل گیاهچه را در پاییز به تعویق می اندازد.

فاصله خطوط کاشت می تواند بر روی کنترل علف های هرز، حساسیت به خوابیدگی، میزان مصرف آب و کود ازته و در نهایت عملکرد دانه اثر داشته باشد. فاصله خطوط 15 تا 35 سانتی متر که در اغلب بذر کارهای غلات دانه ریز قابل تنظیم است، برای کشت کلزا نیز مناسب می باشد. فاصله بوته ها روی ردیف هم 3 تا 4 سانتی متر در نظر گرفته می شود.

روش کاشت:

کلزا را به دو روش دست پاش و مکانیزه می کارند. در کشت دست پاش به میزان بذر بیشتری نیاز خواهد بود. در این روش، بستر بذر باید کاملا صاف شود و پس از پخش بذر، یک دیسک یا غلطک بسیاز سبک زده شود تا تماس کافی بین بذر و خاک ایجاد گردد. آبیاری باید با دقت زیاد انجام شود تا از شسته شدن بذر و عدم یکنواختی در بستر مزرعه جلوگیری گردد.

در روش کشت مکانیزه هم می توان با خطی کار غلات و هم بذرکار پنوماتیک، عمل کاشت را انجام داد. در هنگام استفاده از بذرکار غلات باید تنظیم دستگاه را با توجه به عمق مناسب کاشت و میزان بذر مطلوب تغییر دارد. این عمل کمی مشکل است زیرا که بذر کلزا نسبت به بذر غلات ریزتر بوده و عمق کاشت آن سطحی تر می باشد. همچنین می توان از موزع مخصوص کلزا و تثبیت کننده عمق در این دستگاه ها استفاده نمود. از آنجایی که شرایط فیزیکی خاک در همه مناطق کشور مناسب نبوده و تمامی بذور کلزای کشت شده قادر به سبز شدن نمی باشند، بنابراین استفاده از دستگاه پنوماتیک به جز در مناطق خاص کشور توصیه نمی شود.

در روش کشت مسطح، بهتر است فاصله خطوط کشت 30 سانتی متر در نظر گرفته شود و در روش کشت ردیفی ، فاصله ردیف ها 60 سانتی متر و در روی هر ردیف، دو خط کشت در نظر گرفته می شود. در این شرایط بهتر است از بذر کار برزگر همدانی استفاده شود که در این صورت، توجه به نکات زیر ضروری است:

1-دریچه روی مخزن بذر و زیر موزع ها در کمترین مقدار ریزش بذر قرار گیرد.

2-زبانک زیر موزع ها با موزع ها مماس شود.

3-قسمت کشویی یا قسمت دنده ای موزع ها در حداقل تماس با بذر باشد.

4-برای استمرار ریزش بذر(رعایت فاصله بذر روی خط)، درجه دنده روی 70 تا 90 باشد.

5-خطی کارهای اضافه روی پشته حذف گردد، به این ترتیب که دریچه سقوط بذر را بسته، به وسیله طناب بالا کشیده و به شاسی دستگاه متصل کرد.

6-در صورت تنظیم دقیق دستگاه و مصرف بذر با میزان توصیه شده، می توان بدون بستن یک در میان لوله های سقوط مشابه کشت گندم عمل کرد.

در هر روش کاشت، استفاده از لولر قبل از کاشت از اهمیت ویژه ای برخوردار است و عامل مهمی در سبز یکنواخت و آرایش مناسب بوته ها می باشد.

اهمیت اقتصادی,تکامل و اصلاح کلزا

در یک تقسیم بندی کلی کلزا را به دو گروه اصلی تقسیم میکنند. گروهی که به کلزا صنعتی معروفند و گروهی که به کلزای خوراکی معروف میباشند. گیاهان جنس براسیکا بر حسب میزان اسیداروسیک ( اسید چربی که برای انسان و دام مضر است) به دو گروه عمده تقسیم میشوند. دسته اول که با علامت اختصاری(HEAR) مشخص میگردند روغن آنها بیش از 5 درصد اسیداروسیک بوده و مصرف خوراکی ندارند.دسته دوم که با علامت اختصاری (LEAR) نامگذاری میشوند روغن آنها با کمتر از 5 درصد اسیداروسیک مصرف خوراکی دارد. علاوه بر ماده مضر فوق یک ماده مضر دیگر در کنجاله و علوفه کلزا به نام گلوکوزینولات وجود دارد. این ماده شیمیایی در برخی از گیاهان وجود داشته و باعث طعم تند و بوی زننده اندامهای آنهاست. در ارقام جدید کلزا میزان این ماده مضر بسیار کاهش یافته است. فیبرنیز از دیگر موادی است که باعث افت کیفیت کنجاله میگردد. مقدار فیبر ارقام جدید بسیار کم شده است.کلزاهای HEAR دارای مصارف صنعتی بوده و در صنعت لاستیک و پلاستیک سازی,صنایع شیمیایی,صنایع رنگ,صابون سازی و نیز بعنوان روان کننده در دستگاهای صنعتی و موتور جت ( به دلیل تحمل حرارت بالا) کاربرد دارند. به این ترتیب تداوم اصلاح کلزا در مسیر کاهش مواد مضر از قبیل میزان اسیداروسیک,گلوکوزینولات و فیبر قرار گرفت.

تکامل و اصلاح کلزا از کلزای سنتی تا ارقام اصلاح شده:

کلزای سنتی(HEAR): هنوز هم تولید شده و حاوی 22 تا 60 درصد اسیداروسیک در روغن و 100 تا 205

میکرومول گلوکوزینولات در هر گرم کنجاله می باشد.

ارقام یک صفر(LEAR): معمولا واریته های کانادایی بوده و حاوی کمتر از 5درصد اسیداروسیک در روغن و تا 100 تا 205 میکرومول گلوکوزینولات در هر گرم کنجاله میباشد.

ارقام دوصفر: نوع تکامل یافته ارقام یک صفر بوده و حاوی کمتر از 2 درصد اسیداروسیک در روغن و 18 تا30 میکرومول گلوزینولات در هر گرم کنجاله میباشند.

ارقام سه صفر: نوع اصلاح شده ارقام شلغم روغنی بوده و اصطلاحا به آنها (Candle) میگویند که دارای حداقل میزان اسیداروسیک,گلوکوزینولات و فیبر میباشد. در سال 1979 نام عمومی Canola در کانادا برای کلیه رقمهای دو صفر منظور گردید.

روغن کلزا در مقایسه با روغنهای حاصل از دانه های ذرت,آفتابگردان و سویا به دلیل حضور اسیدهای چرب اشباع شده و فاقد کلسترول از کیفیت تغذیه ای بالایی برخوردار است.

کنجاله کلزا با دارا بودن حدود 46/5 درصد پروتئین و 3/5  درصد چربی و 12 درصد فسفر قابل جذب نسبت به کنجاله سویا برتری نشان میدهد.

ترکیب اسید های چرب و مزایای تغذیه ای

الف) اسیدهای چرب اشباع : روغن کلزا در میان روغنهای خوراکی شناخته شده نظیر روغن های سویا , آفتابگردان , پالم , بادام زمینی , و زیتون , همچنین روغنهای حیوانی و کره کمترین میزان اسیدهای چرب اشباع را دارا است. امروزه ثابت شده است مصرف زیاد اسیدهای چرب اشباع برای سلامتی مضر است و بدلیل افزایش نسبت کلسترول بد به خوب همچنین افزایش انعقاد پذیری خون (ترمبوز)خطر ابتلا به بیماری های قلبی – عروقی و عوارض ناشی از آنها را تشدید می کند.

ب) اسید لینولنیک(امگا- 3 ) و اسید لینولئیک (امگا – 6 ): این دو اسید چرب به عنوان اسیدهای چرب ضروری شناخته می شوند که بدن انسان حتما باید از طریق مواد غذایی آنها را دریافت کند, روغن کلزا بیشترین میزان اسید لینولنیک (امگا – 3 ) را در میان روغن های گیاهی (نباتی)شناخته شده داراست.

تحقیقات جدید مزایای متعدد فراوانی را برای اسیدهای چرب امگا 3 به اثبات رسانده است که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

کاهش فشارخون , کلسترول و تری گلیسرید , بهبود عملکرد قلب و کمک به سلامت آن, پیشگیری و بهبود ناراحتی های مفصلی و روماتیسمی , پیشگیری و بهبود افسردگی و ناراحتی های روحی – روانی و پیشگیری از ابتلا به سرطان .

امروزه در الگو وتوصیه های جدید تغذیه ای مصرف حداقل 1/7 گرم اسید لینولنیک (امگا 3 ) در روز توصیه می شود. شایان ذکر است که یک قاشق غذاخوری روغن کلزای استاندارد حاوی حدود یک گرم اسید لینولنیک است از این رو روغن کلزا روغن خوراکی برای بیماران قلبی , افراد مسن ,چاق , مبتلا به دیابت و کلیه افرادی است که به دلیل مختلف از رژیم های غذایی خاص پیروی می کنند.

مروری بر مزایای روغن کلزا (کانولا)

- غنی از اسید های چرب ضروری

- سر شار از امگا-3

- دارای کمترین اسید های چرب اشباع در میان روغن های خوراکی متداول

- مناسب برای افرادی که از رژیم غذایی مخصوص پیروی می کنند همچنین افراد مبتلا به دیابت و بیماران قلبی

- با ارزش تغذیه ای بهتر

- ضامن سلامت قلب و ایده آ ل به منظور پیشگیری از بروز بیماریهای قلبی و عروقی

- مقاوم در طی مراحل پخت وپز و سرخ کردن غذا

مزایای کابردی:

روغن کلزابه دلیل داشتن ترکیب متوازنی از اسید های چرب اشباع,تک غیر اشباع و چند غیر اشباع از مزایای کاربردی خاصی برخوردار است. وجود مقادیر قابل توجهی اسید اولئیک (تک غیر اشباع ) در روغن کلزا سبب شده است این روغن مقاومت خوبی در فرآیند های حرارتی از جمله سرخ کردن عمقی از خود نشان دهد . امروزه در دنیا انواعی از روغنهای مقاوم (نظیر روغن های سرخ کردنی ) با پایه روغن کلزا فرموله و تولید می شود. به عبارت دیگر این روغن در عین داشتن ارزش های تغذیه ای بالا به واسطه وجود اسید های چرب چند غیر اشباح, از مقاومت اکسیداتیو بالایی در طی فرآیند طبخ و تهیه انواع غذاها در مقیاس خانگی ,صنعتی و صنفی نیز برخودار است.

زراعت کلزا از 3000 سال قبل در هندوستان رواج داشته است و از آنجا به چین و ژاپن راه یافته است. در اروپا استخراج روغن از دانه کلزا و سایر گونه های متعلق به جنس برا سیکا دست کم از قرن شانزدهم رواج داشته است. این روغن ابتدا به عنوان روغن چراغ استفاده شده و سپس به عنوان روغن خوراکی مرسوم گردیده است.در سال 1936 گونه Brassica campestris و چند سال بعد Brassica napus به کانادا وارد شد. تولید تجارتی کلزا در غرب کانادا در سال1942 به عنوان تأمین کننده روغن روان ساز در جنگ جهانی دوم آغاز گردید اما به دلیل قحطی و گرسنگی و کمبود منابع روغن خوراکی مقداری از آن به مصرف غذایی رسید. در سال 1968 اولین رقم کلزا با میزان اسیداروسیک پایین در کانادا تولید شد.ارقام میداس، اسپان ، تورچ از نخستین رقم های اصلاح شده با اسید اروسیک پایین می باشند که در کانادا مورد کشت قرار گرفته اند .

در سال 1974 رقم تاور به عنوان اولین رقم دوصفر کلزا که هم مقدار اسیداروسیک و هم مقدار گلوکزینولیت آن پایین بودمعرفی شد. مدتی پس از معرفی رقمهای دوصفر کلزا رقمهای دوصفر شلغم روغنی نیز اصلاح و آزاد گردید. از آن جمله می توان به رقم کندل اشاره کرد که علاوه بر مقدار گلوکوزینولیت و اسداروسیک ، فیبر کمتری نیز دارد.رقمهای دارای این ویژگی به رقمهای سه صفر شهرت یافته ولی هنوز در سطح وسیعی مورد استفاده قرار نگرفته اند. با تولید ارقام جدید و کاهش میزان مواد مضر در روغن و کنجاله کلزا سیر صعودی توسعه کشت کلزا شدت گرفت به طوری که سرعت رشد آن بعد از معرفی ارقام جدید از کلیه دانه های روغنی بیشتر بوده است.موطن کلزا هنوز دقیقا مشخص نیست اما به احتمال قوی خاستگاه آن ناحیه آسیا و اروپا است چون زیر گونه های متعلق به شلغم روغنی به صورت وحشی از اروپای غربی تا چین پراکنده است ، بنا بر این می توان پذیرفت که دارای دو موطن یکی در ناحیه افغانستان ، پاکستان و دیگری در ناحیه مدیترانه باشد و همچنین ممکن است یک ناحیه فرعی آن ترکیه – ایران باشد. از طرفی چون پراکنش اولیه دوگونه تشکیل دهنده کلزا یعنی کلم و شلغم روغنی در ناحیه خاوری اروپا به هم رسیده و تداخل می یابند ، بعضی بر این باورند که گیاه کلزا برای اولین بار در این منطقه از ترکیب دو گونه فوق به وجود آمده است.


منبع : http://www.danesh-keshavarzi.blogfa.com/post-35.aspx

 

بذر

بذر 

ابزارآلات کشاورزی

ابزار آلات کشاورزی