[ امروز : سه شنبه 17 تیر 1399 ]

آیش بندی و تناوب زراعی

آیش بندی و تناوب زراعی یکی از اصول بسیار مهم و اساسی در تولید محصولات زراعی و باغی می باشد .
زراعت تک محصولی یعنی زراعتی که بر اساس تولید تنها یک محصول در یک منطقه و بدون رعایت آیش بندی وتناوب زراعی می باشد .این روش علی رغم محاسنی ،چون متبحر شدن زارع در تولید یک نوع محصول و محدود شدن تعداد ماشین الات لازم و مسایل مربوط به افآت ،به دلایلی که کاملا شرح خواهیم داد نه اصولی است نه ممکن.
زراعت چند محصولی عبارتند از :کاشت دو یا چند محصول مختلف در یک منطقه بر اساس اصول آیش بندی و تناوب زراعی .در اجرای این نوع زراعت ،ابتدا لازم است بدانیم که چه محصولی را در یک منطقه می توان کاشت و یا چه عواملی تعیین کننده نوع محصولات قابل کشت در منطقه هستند ؟
این عوامل به طور کلی عبارتند از : عوامل آب و هوایی ،عوامل خاکی ،ماشین آلات و امکانات زراعی ،آفات و امراض و علف های هرز ،عوامل اجتماعی و اقتصادی .
عوامل مذکور ، صرفا نوع محصول قابل کشت را مشخص می کنند ولی حداکثر درامد و نیز راه رسیدن به آن را نشان نمی دهند .حداکثر درامد اززراعت با ترکیب و تلفیق کلیه عوامل زراعی از جمله نوع ومقدار محصولات قابل کاشت ، حاصل خواهد شد . منظور از ترکیب محصولات قابل کاشت یعنی اینکه چند محصول و از هر یک چه مقدار یا سطحی را بکاریم تا حداکثر سود حاصل گردد.
بعد از تعیین نوع محصول و سطح مربوط ،منطقه را به دو یا چند بخش تقسم کرده ، هر قسمت را به کاشت یک محصول اختصاص می دهیم . این عمل را آیش بندی می گویند . بنابرین ، آیش بندی عبارتند از ، تقسیم اراضی یک مزرعه یا منطقه به قطعات مختلف و اختصاص هر قطعه به کاشت یک محصول بر اساس اصول علمی و فنی جهت دستیابی به حداکثر بازدهی اقتصادی .
در آیش بندی اراضی یک منطقه ،ممکن است قطعه یا قطعاتی از زمین بنا به دلایلی ، نکاشت بماند به این قطعات کاشته نشده ،اصطلاحا آیش می گویند . آیش اسم مصدر از آمدن است و در کشاورزی به آمادگی یافتن زمین از حیث قوه واستعداد برای کاشت و عمل آوردن محصول گفته می شود .
در اینجا با توجه به مفهوم آیش باید تاکید نماییم که آیش ،بر خلاف آنجه که رایج است ،به معنای رها کردن زمین نمی باشد بلکه زمان آیش ،زمان تجدید قوای از بین رفته ،پروردن وآماده کردن زمین جهت کاشت در سالهای بعد می باشد نه تنها آن را رها نمی کنیم بلکه همواره مراقب ان هستیم.

تناوب زراعی :
در تناوب زراعی ،برخلاف کشت ممتد ،در سالهای متوالی در یک زمین ،گیاهان مختلفی را پشت سر هم می کارند .بر حسب تعریف ،تناوب زراعی عبارتند از :توالی زمانی کاشت محصولات مختلف در یک قطعه زمین با رعایت اصول علمی وفنی در حالی که آیش بندی عبارت بود از تقسیم بندی زمین و کاشت محصولات مختلف در یک سال در قطعات مختلف ان .
دوره تناوب :
در تناوب زراعی مدت زمانی که طول می کشد تا یک گیاه مجددا در سر جای اول خود قرار گیرد ،"دوره تناوب"می گویند بنابرین، وقتی گفته می شود دوره تناوب مثلا پنبه در تناوب زراعی یک منطقه 3سال است ؛ بدین معنی است که 3سال طول می کشد تا کاشت پنبه دریک قطه مثلا قطعه4 ، تکرارگردد.

اصول آیش بندی وتناوب زراعی :
تغییرات ناگهانی و غیر عادی آب و هوای منطقه :
هر چند که ما با توجه به تغییرات آب و هوایی یک منطقه اقدام به کاشت یک محصول اقدام می کنیم ،لیکن گاهی اوقات ،بعضی از عوامل جوی ممکن است به صورت ناگهانی تغییر نموده ،وضعیت خاصی را ایجاد نمایند . ریزش ناگهانی تگرگ در اواخر بهار یا حتی در تابستان و یا وزش بادهای گرم وخشک را میتوان مثال زد . این تغییرات در نواحی گرم وخشک جهان غیر قابل پیش بینی بوده ،تقریبا امری رایج است . در این صورت آیش بندی در مقایسه با تک کشتی ،محاسن زیادی دارد .
فرض کنید در یک منطقه ،تنها گندم کاشته شده باشد ودر مراحل اولیه رسیدگی ، مزرعه با وزش بادهای گرم وخشک مواجه شود . بدیهی است ک این محصول در اثر بادزدگی خسارت سنگینی متحمل خواهد شد .در صورتی که همین باد بر روی ذرت علوفه ای یا یونجه ی علوفه ای چندان تاثیر نخوهد داشت
تگرگهایی که در بعضی از سالها در موقع رسیدن گوجه فرنگی می بارد ،خسارت شدیدی به این محصول وارد می آورد در حالی که خسارت همین تگرگ بر روی بادمجان چشمگیر نیست .
زرد آلو و بادام از درختانی هستند که در بهار با مساعد شدن هوا، خیلی زود به گل می نشیینند سرمای ناگهانی یا یخبندان های اوایل بهار خسارت شدیدی به این درختان وارد می سازد درحالیکه همین وضعیت جوی به درختان سیب وگلابی که درمرحله گلدهی نیستند خسارتی نمی رساند.
آفات و بیماریها وعلف های هرز:
هر محصول ،یک یا چند عامل بیماریزا،آفات وعلفهای هرز خاصی دارد .در صورت شایع شدن این عوامل زیان آور ،خسارت شدیدی به آن محصول وارد خواهد آمد .کاشت به روش تک کشتی و نیز کشت ممتد یک محصول در یک منطقه ، باعث می شود که این عوامل زیان آور آن چنان شایع شوند که کاشت آن محصول نه تنها غیر اقتصادی ،بلکه غیر ممکن می گردد.
بعد از آنکه سیب زمینی از آمریکا به اروپا برده شد ،کشت آن در این قاره از جمله ایرلند چنان رواج یافت که از محصولات عمده ئ اصلی این کشور گردید .
در سال زراعی 46-1845 بیماری سفیدک دروغی سیب زمینی در اثرعدم رعایت اصول آیش بندی و تناوب در کشور ایرلند چنان شایع شد که محصول سیب زمینی آن را به طور کلی نابود ساخت. این حادثه باعث شد که بیش از دویست وپنجاه هزار نفر از مردم در اثر گرسنگی تلف شده ،در حدود یک میلیون و ششصد هزار نفر از آنها به امریکا مهاجرت کنند. علاوه بر این ،در اثر همین حادثه تحولات جالبی چون تشکیل سندیکاهای کارگری در امریکا ،جدایی ایرلند از انگلستان و شروع تحقیقات جدی در زمینه بیماریها صورت گرفت ،ضمن اینکه مثالی جالب را برای ما فراهم ساخت .
بعد از جنگ جهانی اول ،کشت پنبه های امریکائی به خصوص رقم آپلند در خوزستان چنان رواج یافت که تمام ارقام بومی را از صحنه خارج ساخت . متناسب با توسعه کاشت پنبه های جدید و مقرون به صرفه ، صنایع جانبی مربوط به آن نیز گسترش یافت ، که این امر خود سبب توسعه بیشتر کاشت ارقام جدید و عدم رعایت اصول علمی و فنی در زراعت این محصول گردید .
در سال 1313 طغیان کرم خاردار پنبه در خوزستان ، چنان خسارتی به پنبه این ناحیه آورد که هنوز هم علی رغم گذشت 60 سال از آن تاریخ و ساخته شدن انواع آفت کشها و پیشرفت بسیار در زمینه مبارزه با آفات ، کشت پنبه در خوزستان نه تنها رواج نیافته ، بلکه کلا متروک شده است . در حالی که آزمایش نشان داده بیماری بوته میری پنبه ،در اثر تناوب چهار ساله این محصول با غلات ،از 40 درصد به 5 درصد کاهش یافته است .
توزیع زمانی نیروی کار و ماشین آلات :
در روش تک کشتی از نیروی کار و نیز امکانات ماشین الات بخوبی استفاده نمیشود . زیرا در اثر کشت یک گیاه ،عملیات خام ورزی کاشت ، داشت و برداششت به زمانهای خاصی محدود میشود.
. لذا در این زمانها ،تراکم کار کارگر و ماشین الات به حداکثر خود میرسد و چه بسا بعضی از امور بخوبی یا بموقع انجام نگیرد یا اینکه در اثر تقاضای زیاد به این نهاده ها ، قیمت آنها افزایش می یابد و با افزایش هزینه های تولید ، سود خالص کاهش میابد .در حالی که در فصول دیگر هم کارگر و هم ماشین الات ،بی کار و بدون استفاده خواهد ماند .
با آیش بندی و تناوب صحیح و مطابق با اصول مکانیزاسیون ،تقسیم زمانی کار یکنواخت شده و از کارگر و ماشین الات در زمانهای بیشتر و بهتر استفاده میشود .
برای مثال اگر زارعی تنها گندم کاشته باشد ، بیشترین کار آن در شرایط جنوب تهران از اوایل تا اواخر مهرماه جهت خاک ورزی و کاشت رقم پاییز ،مختصری در اوایل فروردین ماه جهت غلتک زدن و دادن کود سرک ،و اواخر خرداد ماه جهت برداشت گندم ،خواهد بود .بقیه اوقات سال ، بجز چند مورد آبیاری و سم پاشی ،کار چندانی نخواهد داشت .لذا نیروی کار و ماشین آلات آن ،فقط در مواقع فوق مصرف دارد .در حالی که اگر سه محصول گندم ،چغندر قند و نخود را به آیش بندی بگذارد از وقت ،نیرو و امکانات خود استفاده بیشتر و مناسبتری خواهد کرد.
4-مقدارآب موجود :
می دانیم که بعد از کربن و اکسیژن ، آب مهمترین عامل محدود کننده ی رشد ،به خصوص در مناطق خشک ونیمه خشک جهان می باشد . از طرفی دیگر ،هر محصول نیاز آبی مشخصی دارد که در طی دوره زندگی این نیاز فرق می کند.مثلا گندم 5-4 هزار متر مکعب و پنبه 7-6 هزار متر مکعب در هکتار در طول دوره رشد ،آب نیاز دارد.
ولی نیاز این محصولات به آب ، در طی دوره رشد یکسان نیست .حداکثر نیاز آبی گندم در مرحله به گل نشستن و تشکیل دانه و بیشترین نیاز آبی پنبه در مرحله به گل نشستن تا رسیدن غوزه ها می باشد . حال ، اگر با توجه به مدار آب منطقه ، تنها یک محصول بکاریم ، بدیهی است که حداکثر استفاده از آب منطقه نخواهد شد . زیرا ،بعد از آن محصول ،آب موجود بدون استفاده خواهد ماند .
بخصوص اگر منبع آبی ما قنات یا آب رود خانه باشد . به همین خاطر است که در اغلب روستاهای ایران تناوب گندم با جو پاییزه با حبوبات یا صیفی جات ،بخوبی مرسوم شده است واجرا می شود .
پس لازم است با توجه به نیاز آبی هر گیاه و حساس ترین موقع نیاز به آب هر گیاه و مقدار آب موجود ، طوری آیش بندی کنیم که :
• هیچ آبی هدر نرود
• حداکثر استفاده از آب موجود شده باشد
• هیچ یک از محصولات ما بخصوص در دوره حساس با بی آبی مواجه نگردند
مسایل اقتصادی :
گاهی علی رغم پیش بینی های به عمل آمده ، قیمت بازار فروش محصولات ، تغییرات فاحش و غیر منتظره ای دارد که خارج از کنترل یک زارع خرد پا مثل زارعین کشور ما می باشد.
در این مواقع زارعی که تنها یک محصول کاشته باشد ، صدمه جبران نا پذیری را متحمل خواهد شد.
6- فرسایش و تخریب ساختمان خاک :
خاک بجز در موارد استثنایی ، از مهمترین عوامل تولید محصولات زراعی می باشد لذا حفظ حاصلخیزی آن همیشه باید مورد توجه قرار گیرد .محصولات زراعی مختلف ، اثرات متفاوتی بر ساختمان و حاصلخیزی خاک دارند بععضی از محصولات ، مانند یونجه ی چند ساله و نیز گیاهان مرتعی که نیاز به شیار زدن فواصل آنها و زیر ورو کردن هر ساله ندارند ، نه تنها اثر سویی بر خاکدانه های خاک ندارند بلکه مانع از فرسایش آبی و بادی خاک شده ،ساختمان آن را بهبود می بخشند.
در مقابل ، محصولاتی نظیر پنبه ،ذرت یا آفتابگردان که در طول دوره داشت ، نیاز به چندین مرتبه خاک دادن پای بوته ها و شیار زدن فواصل می باشد ،بیشترین صدمه را به ساختمان خاک وارد می سازند لذا تناوب این دو سری محصولات می تواند تعادلی در ساختمان خاک ایجاد نماید.
7 - سفت وغیر قابل نفوذ شدن زمین وتغذیه گیاهی :
زمانی که تنها یک نوع محصول در زمین بکاریم ،عملیات خاکورزی در عمق معینی صورت خواهد گرفت .مثلا در زراعت گندم ، عمق شخم را به طور معمول 30 سانتیمتر می گیرند .وقتی در یک قطعه دائما گندم کاشته شود و همین مقدار شخم زده شود پس از مدتی به علت کار مداوم ماشین الات در این عمق ، یک قشر سفت و غیر قابل نفوذی ایجاد خواهد شد که اثر بسیار بدی بر روی محصول خواهد داشت در حالی که کاشت محصولات مختلف به خاطر نیاز به عمق شخم متفاوت ، این نقض برطرف خواهد شد.
از نظر تغذیه گیاهی ،میدانیم که گیاهان مختلف نیازهای متفاوتی دارند مثلا غلات ازت دوستند ، در حالی که بقولات ،در شرایط مساعد نه تنها ازت خاک را تخلیه نمی کنند ،بلکه به مقدار آن نیز می افزاید . در مقابل ،بقولات به کلسیم بیشتری نیاز دارند .از طرفی دیگر ، ریشه گیاهان مختلف ،عمق نفوذ متفاوتی در خاک دارند. برای مثال گندم و جو ، دارای ریشه افشان و اغلب سطحی می باشند در حالی که گیاهانی مثل پنبه ،آفتابگردان و بقولات ،دارای ریشه راست هستند .
بنابراین تناوب زراعی با گیاهانی که دارای سیستم ریشه ای متفاوت و نیاز غذایی مختلف هستند این امکان را می دهد که از تمام عناصر و سطوح مختلف خاک بهره برداری مناسب و متعادلی صورت بگیرد . همچنین نیاز به کودهای شیمیایی را به حداقل برساند که این امر، هم از نظر اقتصادی و هم از نظر زیست محیطی ،بسیار مهم وارزشمند می باشد .
به طور کلی ،تناوب و بخصوص وقتی بقولات در آن وارد شود ،اثرات بسیار مفیدی بر خواص فیزیکی ، شیمیایی و بیولوژیکی خاک و افزایش حاصلخیزی آن دارد .

8- مسمومیت خاک :
گیاهان نیز مانند جانوران ،مقداری مواد زاید در درون خود ایجاد می کنند که باید از بدن دفع شود ولی گیاهان بر خلاف جانوران ،فاقد دستگاه دفعی مشخصی هستند .
با این حال ، این مواد از طریق تصعید شستشو ،ترشح و یا در اثر تجزیه بقایای آنها ،خارج می گردد و به محیط وارد میشود . این مواد که عموما به فیتوتوکسینها معروفند ،اثرات مختلفی بر روی خود گیاه یا گیاهان بعدی دارند .این اثرات به سه دسته تقسیم می شوند :
• 1-بی اثرند
• 2-تاثیر مثبت دارند (باعث افزایش رشد و نمو محصول بعدی میگردند )
• 3-تاثیر منفی دارند (مانع از رشد محصول بعدی می شوند )
جداول تناوب زراعی و چگونگی تنظیم آن:
با مطالعه اصول و نکات فنی آیش بندی و تناوب و نیز بحث(چه بکاریم) به اهمیت و ضرورت اجرای تناوب پی بردید.
برای این امر لازم است که جداول زراعی تهیه و تنظیم شود.
جدول تناوب زراعی چیست؟ به نقشه زمان بندی کاشت قطعات مختلف در سال های متوالی جدول تناوب زراعی گفته می شود.
جدول تناوب زراعی نشان می دهد که در یک قطعه زمین در سال یا سال های گذشته چه چیزی کاشته شده بود امسال چه چیزی کاشته می شود و سال های بعد چه محصولاتی در آن کاشته می شود.

جدول تناوب زراعی:
سال 1 2 3 4
1371 سیب زمینی ذرت حبوبات گندم
1372 ذرت حبوبات گندم سیب زمینی

بعد از ترسیم جدول تناوبی مساله ای که باقی می ماند ترتیب قرار گرفتن محصولات پشت سر هم در یک تناوب است. در این باره علاوه بر رعایت اصول و نکات تشریح شده به راهنماییهای کلی زیر توجه نمایید.
1- گیاهان وجینی(چغندر قند، سیب زمینی، ذرت دانه ای، پنبه و...)
چون به مواد غذایی و نیز هوموس خاک نیاز فراوان دارند باید بعد از محصولاتی که باعث افزایش این مواد در خاک می شوند و یا بعد از مصرف کود دامی قرار گیرند. گیاهان خانواده بقولات بخصوص بقولات علوفه ای در اغلب موارد باعث تقویت خاک زراعی می شود.
2- زمانی که دو گیاه وجینی در برنامه تناوب منظور می شود:
ابتدا آنکه توقع بیشتری دارد می آید. مثلا اگر ذرت و چغندر قند باشد ابتدا چغندر و بعد ذرت در تناوب قرار می گیرد.
3- حبوبات:
در بین دو گیاه وجینی یا قبل از غلات دانه ریز قرار می گیرند. گیاهان وجینی زمین را برای حبوبات پاک می کنند و حبوبات نیز به نوبه خود خاک را برای غلات پاک می کنند.
4- غلات دانه ریز: بعد از گیاهان وجینی یا حبوبات می ایند.چون این گیاهان دارای ریشه سطحی هستند و بر خلاف گیاهان قبل از خود از لایه های سطحی تر خاک زراعی آب و مواد غذایی جذب می کنند. در ثانی رسیدگی ای که به محصول وجینی شده به این محصولات دهد.
5- در صورت ضرورت آیش:
آن را قبل از گیاه وجینی قرار می دهند.
6- باید دقت شود که بین برداشت محصول قبلی تا کاشت محصول بعدی فاصله مناسب جهت اجرای عملیات خاک ورزی وجود داشته باشد. مثلا در تناوب پنبه و گندم پاییزه در مناطقی چون استان تهران مشکل فوق ایجاد می شود. در حالی که در تناوب پنبه با جو یا گندم بهاره مشکلی ندارد.

تناوب 2 ساله گندم یا جو-آیش

سال 1 2
1 گندم (جو) آیش
2 آیش گندم (جو)
تناوب غلات– بقولات
سال 1 2
1 گندم (جو) آیش
2 آیش گندم (جو)

*

سال 1 2
1 شبدر گندم (جو)
2 گندم (جو) شبدر

*

سال 1 2 3 4
اول شبدر گندم آفتابگردان جو
دوم گندم آفتابگردان جو شبدر
سوم آفتابگردان جو شبدر گندم
چهارم جو شبدر گندم آفتابگردان


سال 1 2 3 4 5
اول چغندر قند حبوبات ذرت شبدر گندم
دوم حبوبات ذرت شبدر گندم چغند قند
سوم ذرت شبدر گندم چغندرقند حبوبات
چهارم شبدر گندم چغندر قند حبوبات ذرت
پنجم گندم چغندر قند حبوبات ذرت شبدر

دو جدول قبل در مناطقی اجرا می شود که آب به اندازه کافی موجود است و کارخانجات قندو روغن کشی و نیز ماشین الات جهت برداشت محصولات قندی و روغنی و نیز محصولات دیگر وجود دارد.
جداول ترسیمی نمونه هایی از جداول بی شماری است که می توان برای مناطق و امکانات مختلف ترسیم نمود.البته در هر یک از برنامه های تناوبی سطح زیر کشت هر محصول با محصول دیگر ممکن است فرق داشته باشد. در این صورت محصولی که کمترین سطح زیر کشت را دارد به عنوان معیار قرار می گیرد و سطح زیر کشت محصولات دیگر ضرایبی از آن خواهند بود.


منبع:http://sectarium.persianblog.ir/post/107

 

بذر

بذر 

ابزارآلات کشاورزی

ابزار آلات کشاورزی