[ امروز : دوشنبه 23 تیر 1399 ]

اثر نسبتهای مختلف کشت مخلوط روی عملکرد و اجزای عملکرد ذرت شیرین و بادمجان

 

چکیده                                                                                                                                                                                                                                                                                                   

به منظور ارزیابی عملکرد و اجزای عملکرد ذرت شیرین و بادمجان تحت تاثیر نسبتهای مختلف کشت مخلوط جایگزینی ،آزمایشی به صورت طرح بلوکهای کامل تصادفی در پنج تیمار و سه تکرار در سال 1343 اجرا گردید .

تیمارهای آزمایش شامل نسبتهای جایگزینی 59 درصد ذرت شیرین + 49 درصد بادمجان ،95 درصد ذرت شیرین+ 95 درصد بادمجان و 49 درصد ذرت شیرین + 59 درصد بادمجان و کشت خالص هر یک از گونه ها بود. نتایج نشان داد که عملکرد دانه قابل کنسرو، عملکرد بلال، عملکرد ماده تر و خشک ذرت شیرین و همچنین عملکرد میوه بادمجان در کشت خالص بیشتر از تیمارهای مخلوط بود و با افزایش سهم هر یک از گونهها در مخلوط، عملکرد گونه دیگر کاهش یافت. نسبت دانه به بلال و شاخص برداشت ذرت شیرین و همچنین وزن دانه و بلال، وزن خشک و تر بوته ذرت شیرین در نسبت 95 درصدی ذرت شیرین با بادمجان بر سایر تیمارهای آزمایش ارجحیت داشت .بر اساس شاخص غالبیت ذرت شیرین در کشت مخلوط بر بادمجان غالبیت داشت. بررسی شاخص ضریب ازدحام نسبی حاکی از سودمندی نسبتهای 49 درصد ذرت شیرین + 59 درصد بادمجان و 95 درصد ذرت شیرین+ 95 درصد بادمجان در مقایسه با کشت خالص بود. بر اساس نسبت برابری زمین، نسبتهای 49 درصد ذرت شیرین + 59 درصد بادمجان و 95 درصد ذرت شیرین + 95 درصد بادمجان کارایی استفاده از زمین را در مقایسه با کشت خالص به ترتیب 9 و 6 درصد افزایش داد.

واژه های کلیدی: ضریب ازدحام نسبی ،عملکرد دانه قابل کنسرو، کشت مخلوط جایگزینی،  نسبت دانه به بلال، نسبت برابری زمین 

 

2

 

 

مقدمه                                                                                                                                                                                                                                                                                                  

در بسیاری از نقاط جهان بوم نظامهای تککشتی تولید غذا تحت عنوان کشاورزی رایج ،جایگزین کشاورزی معیشتی سنتی چند کشتی شده است ،بوم نظامهایی که با سایر عملیات کشاورزی نوین از قبیل شخم فشرده و کاربرد کود و آفتکشهای شیمیایی همراه است. در واقع کشاورزی رایج به

.

شیوههای مختلف تولیدات آینده را تحت تاثیر قرار داده و در پی بهرهبرداری بیش از حد منابع کشاورزی ،انهدام این منابع را نیز به دنبال دارد )نصیری محلاتی و همکاران 1385( و از این رو بوم نظام تولید پایدار محسوب نمیشود .امروزه، تمایل به استفاده از بوم نظامهای تولید کشاورزی به منظور دستیابی به بهرهوری بالا و حفظ پایداری در طول زمان افزایش یافته است ،بوم نظامهایی که از زمانهای دور بهصورت تناوب زراعی، کشت تاخیری و کشت مخلوطتوسط کشاورزان اجرا میگردد )دیما و همکاران 4555(. کشت مخلوط در بسیاری از مناطق جهان برای تولید غذا و علوفه مورد استفاده قرار گرفته و در مقایسه با کشت خالص کارآمدتر عمل کرده است )کاروترز و همکاران 4555(. کشت مخلوط یکی از روشهای مدیریت صحیح تولید محصولات زراعی است که منجر به بهبود جذب و کارایی مصرف منابع توسط گیاهان میشود )کوچکی و همکاران 1388 ب( و ضمن بهبود ویژگیهای بوم شناختی و افزایش تنوع زیستی )کوچکی و همکاران 1341(، پایداری عملکرد را افزایش داده و بازده بالاتری در مقایسه با تککشتی به دنبال دارد )سوبو و همکاران 4559؛ آگگنو و همکاران 4558(.

در مقایسه با تککشتی، سودمندی عملکرد در بسیاری از بوم نظامهای کشت مخلوط به ثبت رسیده است، برای مثال ،برتری نسبت 95:95 کشت مخلوط ذرت Zea mays L.)) و لوبیا Phaseolus vulgaris )L.) در مقایسه با سایر نسبتهای مخلوط و تککشتی گزارش شده است )کوچکی و همکاران 1388 الف( .در مطالعه کشت مخلوط ماش Vigna radiate (L.) )Wilczek) و سیاهدانه Nigella sativa L.)) نیز برتری آرایشهای مختلف کشت مخلوط در مقایسه با تککشتی هر یک از گیاهان نیز بیان گردیده است )رضوانی مقدم و همکاران 4554(. در بررسی کشت مخلوط گندم Triticum aestivum L.)) با ذرت و سویا Glycine max L.)) نیز سودمندی 25 تا 55 درصدی عملکرد در کشت مخلوط گندم با ذرت و برتری 48 تا 35 درصدی عملکرد در کشت مخلوط گندم با سویا گزارش شده است )لی و همکاران 4551(. در کشت مخلوط ذرت و بادام زمینی نیز 36 درصد سودمندی عملکرد در مخلوط نسبت به کشت خالص گزارش شده است )دهمرده و کشتهگر 1343(. بهبود کارایی و افزایش برتری کشت مخلوط ذرت و یونجه در 9

مقایسه با کشت خالص آنها نیز گزارش شده است)ژانگ و همکاران 4511(.

یکی از معیارهای طراحی بوم نظامهای مخلوطبه منظور دستیابی به استفاده کارآمدتر از منابع و افزایش سودمندی، انتخاب گیاهان با ساختار تاج پوشش و سیستم ریشهای متفاوت است، که از این جهت اجزای بوم نظام مخلوط در استفاده مکانی و زمانی از منابع محیطی متفاوت عمل نموده و بنابراین از نور، آب و عناصر غذایی به نحو کارآمدتری استفاده مینمایند )سوبو و همکاران 4559(. بنابراین افزایش عملکرد و سودمندی در کشت مخلوط در مقایسه با کشت خالص

حاصل میگردد .ذرت شیرین Zea mays var )saccharata) در میان دستهای از گیاهان که تحت عنوان سبزیجات نامگذاری میگردند قرار داشته و عمدتا به منظور استفاده از دانههای آن در کنسرو سازی کشت میگردد )مختارپور و همکاران 1385(. از سوی دیگر، به دلیل تولید حجم قابل توجهی ماده خشک با درصد پروتئین بالا، به عنوان محصول جانبی برای تغذیه دام مطرح میگردد )سرلک و آقا علیخانی 1388(. بادمجان Solanum melongena L.)) در گروه سبزیجات قرار دارد و با هدف برداشت میوه به دلیل وجود ویتامینهای ضروری و مواد معدنی فراوان در آن کشت میگردد )دگری و همکاران 4512(. ذرت شیرین و بادمجان به لحاظ ساختار تاج پوشش و سیستم توزیع ریشه متفاوت هستند، بنابراین قادر خواهند بود به عنوان دو جز مناسب در یک بوم نظام مخلوط در کنار یکدیگر حضور پیدا کنند. از سوی دیگر ،بادمجان با توجه به خصوصیات رشدی و نحوه برداشت میوه، معمولا در سطح کم و در واقع در بوم نظامهای کشاورزی معیشتی کشت میگردد ،بوم نظامهایی که بر چند کشتی و افزایش تنوع استوار است .بنابراین استفاده از گیاهی مانند ذرت شیرین با دوره کوتاه رشدی برای اختلاط با بادمجان مناسب به نظر میرسد .از این رو، این مطالعه با هدف بررسی امکان کشت مخلوط ذرت شیرین و بادمجان و همچنین تاثیر 4

نسبتهای مختلف کشت مخلوط جایگزینی آنها بر عملکرد و اجزای عملکرد هر یک از گیاهان و ارزیابی سودمندی کشت مخلوط این دو گیاه اجرا گردید.

مواد و روشها

این آزمایش در سال 1343 در مزرعهای در 15 کیلومتری غرب شهرستان شیروان )با عرض جغرافیایی 35 درجه و 49 دقیقه عرض شمالی و طول جغرافیایی

95 درجه و 24 دقیقه طول شرقی و ارتفاع 1559 متر از سطح دریا( اجرا شد .مجموع بارش سالیانه منطقه در سال اجرای آزمایش 459 میلیمتر و در طی دوره سی ساله 496 میلیمتر میباشد. حداکثر و حداقل دمای مطلق سالیانه نیز در این منطقه به ترتیب 1/21 و 4/49- درجه سانتیگراد است .بافت خاک محل آزمایش لومی دارای 12/5 درصد نیتروژن ،168 قسمت در میلیون پتاسیم و 8/35 قسمت در میلیون فسفر با اسدیته 4/8 بود. هدایت الکتریکی خاک 2/3 و حاوی 6/1 درصد ماده آلی بود .

آزمایش در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی و با پنج تیمار و سه تکرار انجام شد. تیمارهای آزمایش شامل نسبتهای 59 درصد ذرت شیرین: 49 درصد بادمجان )سه ردیف ذرت شیرین، یک ردیف بادمجان( ،95 درصد ذرت شیرین: 95 درصد بادمجان )دو ردیف ذرت شیرین، دو ردیف بادمجان( ،49 درصد ذرت شیرین: 59 درصد بادمجان )یک ردیف ذرت شیرین ،سه ردیف بادمجان( و کشت خالص ذرت شیرین و بادمجان بود .

کرتهای آزمایش به مساحت 14 متر مربع ،شامل 6 ردیف کاشت به فاصله 95 سانتیمتر از یکدیگر و طول چهار متر بود. بذر ذرت شیرین، در تاریخ 14 اردیبهشت ماه به صورت کپهای کشت گردید و در تاریخ 46 اردیبهشت ماه آبیاری گردید .سپس به منظور دستیابی به فاصله روی ردیف 45 سانتیمتر ،قبل از رسیدن گیاهان به مرحله 2-3 برگی عملیات تنک انجام گرفت. بذر بادمجان قلمی رقم یلدا قبل از کاشت در اسفندماه در خزانه کشت گردید و همزمان با آبیاری دوم ذرت شیرین ،در تاریخ دوم خرداد ماه نشاهای بادمجان با فاصله 95 سانتیمتر روی ردیف در زمین اصلی قرار گرفت. قبل از انتقال نشا به زمین اصلی، به منظور استقرار نشا، زمین آبیاری گردید. پس از کاشت نشا، به منظور حفظ رطوبت در محل قرارگیری نشا ،عمل خاک دادن پای بوتههای بادمجان انجام گرفت .آبیاری کرتها با توجه به نیاز گیاهان و توسط سیستم آبیاری قطرهای انجام شد. در تمامی کرتها در تمام فصل رشد و در صورت نیاز عملیات وجین علفهای هرز انجام گرفت و در طول فصل رشد از هیچگونه کودی برای تغذیه گیاهان استفاده نشد.

به منظور بررسی عملکرد ذرت شیرین، برداشت از بوتههای این گیاه در تاریخ 43 مردادماه در مرحله خمیری شدن دانه )رسیدگی اقتصادی( انجام گرفت. در این مرحله از چهار ردیف میانی هر کرت و با حذف 95 سانتیمتر ابتدا و انتهای هر ردیف )به منظور حذف اثرات حاشیهای( نمونهبرداری انجام شد .وزن تر اندام هوایی و وزن تر بلال از کل سطح برداشت شده) 6 متر مربع( محاسبه گردید .به منظور محاسبه عملکرد دانه قابل کنسرو نیز، بلالهای دو متر مربع از هر کرت برداشت و با استفاده از چاقوی آشپزخانه دانهها از چوب بلال جدا و توزین شد، سپس وزن چوب و پوست بلال، وزن کل بلال و نسبت دانه به بلال نیز محاسبه گردید. سپس شاخص برداشت بر اساس نسبت عملکرد دانه قابل کنسرو به وزن بوته در زمان برداشت )وزن تر کل اندام هوایی( محاسبه گردید .به منظور اندازهگیری تعداد ردیف در بلال، تعداد دانه در ردیف ،وزن هزار دانه و وزن تر تک بوته نیز تعداد 15 بوته به عنوان ریز نمونه انتخاب گردید و صفات مذکور در آن اندازهگیری گردید و پس از آن برای محاسبه وزن خشک اندام هوایی، نمونهها درون آون به مدت 28 ساعت و در دمای 59 درجه سانتیگراد قرار گرفتند.

میوهدهی بادمجان از اوایل مرداد تا اویل مهرماه ادامه داشت. برداشتهای مکرر هر کرت از چهار ردیف میانی هر کرت با حذف 95 سانتیمتر اوایل هر ردیفدر طول مدت میوهدهی به عنوان عملکرد میوه هر کرتمنظور گردید .

به منظور بررسی سودمندی اجزای کشتمخلوط در شرایط اختلاط نسبت به تککشتی، از شاخصهای مختلفی استفاده شد، که به شرح ذیل میباشند:

1-نسبت برابری زمین1(LER) ، که بر اساس معادله

]1[ محاسبه گردید:

1

معادله] 1[                  معادله ]2[ محاسبه میگردد. سپس از حاصلضربضرایب ازدحام اجزای مخلوط )معادله 9(، ضریبازدحام نسبی کشت مخلوط بدست میآید )ویلی و رائو

  .)1485

معادله] 3[  معادله] 2[

 معادله] 9[

 

 


در این معادله ،YCiو YC، به ترتیب عملکرد ذرت شیرین در کشت مخلوط و کشت خالص و YEi و YE، به ترتیب عملکرد بادمجان در کشت مخلوط و تککشتی می باشد. در معادله ]1[ در صورتی که نسبت برابری زمین بزرگتر از یک باشد، کشت مخلوط باعث افزایش رشد و عملکرد اجزای مخلوط شده است. اما اگر این نسبت کمتر از یک باشد، کشت مخلوط روی رشد و عملکرد اجزای مخلوط اثرات منفی داشته است )مید و ویلی 1485(.

4-شاخص غالبیت4(A)، که با استفاده از معادله ]4[ محاسبه میگردد )ویلی و رائو ،1485(:

معادله ]4[               

در این معادله ،ZCi و ZPi به ترتیب نسبت کاشت

)درصد( ذرت شیرین و بادمجان در کشت مخلوط است .

برای مثال ،ZCi در نسبت کاشت 59 درصد ذرت شیرین: 49 درصد بادمجان، در این معادله برابر با 59/5 منظور میگردد. در این رابطه، اگر شاخص غالبیت برابر صفر باشد، هر دو گیاه رقابت برابر دارند، در صورتی که شاخص غالبیت یک گونه مثبت باشد، آن گونه در مخلوط غالب است و اگر منفی باشد، نشان دهنده مغلوبیت گونه در مخلوط است )گاش 4552(. 

3- ضریب ازدحام نسبی3(K)، مقدار این ضریب برای گیاه ذرت شیرین از معادله ]3[ و برای گیاه بادمجان از در معادله ]3[، در صورتی که مقدار Kبزرگتر از یک باشد، نشاندهنده سودمندی کشت مخلوط است، اگر K مساوی با یک باشد، رقابتی بین گونهها وجود ندارد و در صورتی که K کمتر از یک باشد، گونهها کمترین کارایی را در استفاده از منابع دارند و در کشت مخلوط سودمندی عملکرد مشاهده نمیشود

)لیتورجیدیس 4511(.

به منظور تجزیه و مقایسه میانگین دادههای

حاصل از آزمایش از نرم افزار (2.SAS (Ver. 9 استفاده گردید .مقایسه میانگین دادهها با استفاده از آزمون چند دامنهای دانکن در سطح احتمال پنج درصد انجام گرفت. رسم نمودارها نیز با استفاده از نرم افزار

  .انجام شدMS Execl (Ver. 2013)

 

نتایج و بحث

عملکرد و اجزای عملکرد ذرت شیرین

      عملکرد دانه قابل کنسرو، وزن تر بلال، وزن تر اندام هوایی و وزن خشک اندام هوایی ذرت شیرین تحت تاثیر معنیدار تیمارهای آزمایش قرار گرفت )جدول 1(.  

        بررسی عملکرد ذرت شیرین نشان داد که بیشترین عملکرد دانه قابل کنسرو ذرت شیرین )62/14354 کیلوگرم در هکتار( از تیمار کشت خالص این گیاه بدست آمد و با کاهش سهم ذرت شیرین در


                                                                                                         1 Land equivalent ratio

3 Relative crowding coefficient                                                            2 Aggressivity

2

جدول 1- تجزیه واریانس عملکرد دانه قابل کنسرو، وزن تر بلال، وزن تر و خشک اندام هوایی ذرت شیرین

 935544/8

 643143/8

 295866/6

 153414/5                     

4

بلوک

        23234141/2**                     

195649942/1**             

455315684/4**               

92955263/6**                       

3

تیمار

 455245/6

 2998325/9

 9295564/1

 846544/8                     

6            

خطای آزمایشی

 15/86

 14/4

 15/64

      4/23                          

 

ضریب تغییرات

 C.V. (%)

منابع تغییر                                     درجه آزادی وزن خشک اندام هوایی        وزن تر اندام هوایی     وزن تر بلال              عملکرد دانه قابل کنسرو


**، نشاندهنده معنیداری در سطح 1 درصد میباشد.

 

                          شکل 1 عملکرد دانه قابل کنسرو و وزن تر بلال )الف( ، وزن تر و خشک اندام هوایی )ب( ذرت شیرین                            

C: کشت خالص ذرت شیرین ،CE1: ذرت شیرین 59 درصد + بادمجان 49 درصد، CE2: ذرت شیرین 95 درصد + بادمجان 95 درصد، CE3: ذرت شیرین 49 درصد + بادمجان 59 درصد.

وجود حداقل یک حرف مشابه در هر بخش در هر شکل، نشاندهنده عدم اختلاف معنیدار در سطح احتمال پنج درصد بر اساس آزمون دانکن است.

کشت مخلوط از میزان عملکرد دانه کاسته شد )شکل 1-الف(. بر این اساس، افزایش 49، 95 و 59 درصدی بادمجان در اختلاط با ذرت شیرین، عملکرد دانه این گیاه را به ترتیب 19، 31 و 51 درصد کاهش داد )شکل 1-الف(. این موضوع در خصوص عملکرد بلال ذرت شیرین نیز مشهود بود، به طوری که بیشترین عملکرد بلال از کشت خالص ذرت شیرین بدست آمد. البته عملکرد بلال حاصل از تککشتی ذرت شیرین با عملکرد بلال حاصل از نسبت 59 درصد ذرت شیرین: 49 درصد بادمجان اختلاف معنیداری نداشت )شکل 1-الف(. افزایش عملکرد دانه و بلال ذرت شیرین در کشت خالص به دلیل تراکم بیشتر ذرت شیرین در این تیمار در مقایسه با نسبتهای کشت مخلوط میباشد .به دلیل تراکم بیشتر در کشت خالص در مقایسه با کشت مخلوط، افزایش عملکرد در واحد سطح در کشت خالص نسبت به کشت مخلوط دور از انتظار نیست )رضوانی مقدم و مرادی 1341(. در بررسی کشت مخلوط ارقام مختلف ذرت با بادام زمینی Arachis hypogaea L.)) بیشترین عملکرد بلال تر ذرت از نسبت 59 درصد ذرت )رقم KSC 604( به همراه 49 درصد بادام زمینی گزارش شده است )ده مرده 4513(. برتری عملکرد بلال ذرت شیرین در کشت خالص در مقایسه با کشت مخلوط در کشت مخلوط ذرت شیرین و بادام زمینی )باگت و همکاران ،4556( و کشت مخلوط ذرت شیرین و لوبیا چشم بلبلی Vigna )unguiculata (L.) Walp) )باه و اُُگبودو 4513( نیز گزارش شده است.

 

 

در بین تیمارهای مختلف، بیشترین عملکرد تر وخشک اندام هوایی ذرت شیرین در واحد سطح مربوطبه تککشتی این گیاه بود. البته تفاوت معنیداری میانوزن تر و خشک اندام هوایی این تیمار با نسبت 59درصد ذرت شیرین با بادمجان مشاهده نشد. وزن تر و خشک اندام هوایی ذرت شیرین نیز با افزایش سهم حضور بادمجان در مخلوط با کاهش همراه بود )شکل 1-ب(. در کشت مخلوط ذرت و خلر Lathyrus )

sativus L.) نیز بیشترین عملکرد زیست توده ذرت از نسبت 59 درصد ذرت: 49 درصد خلر گزارش شده است که اختلاف معنیداری با عملکرد حاصل از کشت خالص نداشته است )نقی زاده و همکاران 1341(. این درحالی است که در مطالعه کشت مخلوط ذرت شیرین و ماش Vigna radiate L.)) سبز کاهش ماده خشک کل ذرت شیرین در نسبتهای مختلف کشت مخلوط در مقایسه با کشت خالص گزارش شده است )سرلک و آقا علیخانی 1388(. در کشت مخلوط نخود فرنگی Pisum )arvense L.) با غلات نیز عملکرد ماده خشک نخود فرنگی و هر یک از غلات در تککشتی هر یک از گیاهان در مقایسه با نسبتهای مختلف کشت مخلوط آنها از مقدار بیشتری برخوردار بوده است )لیتورجیدیس و همکاران 4511(. مطابق با این نتایج، در کشت مخلوط ذرت و باقلا Vicia faba L.))، نیز برتری عملکرد ماده خشک ذرت در تککشتی در مقایسه با کشت مخلوط گزارش شده است )سولتز و نادیو 4512(.

تعداد بلال در متر مربع، وزن هزار دانه، شاخص برداشت و نسبت دانه به بلال تحت تاثیر معنیداری نسبتهای مختلف کشت مخلوط قرار گرفت. این در حالی بود که اختلافی بین تیمارهای آزمایش از نظر تعداد ردیف در بلال و تعداد دانه در ردیف مشاهده نشد )جدول 4(. بالاترین تعداد بلال در متر مربع در تککشتی ذرت شیرین مشاهده شد. این در حالی بود که با افزایش سهم بادمجان در مخلوط از تعداد بلال ذرت شیرین در متر مربع کاسته شد. افزایش 49، 95 و 597

درصدی بادمجان در اختلاط با ذرت شیرین به ترتیبباعث کاهش 42، 29 و 53 درصدی تعداد بلال در مترمربع گردید )جدول 4(. بیشترین وزن هزار دانه ذرتشیرین از کشت خالص بدست آمد که اختلافمعنیداری با نسبت 95 درصدی ذرت شیرین با بادمجان نداشت. کمترین وزن هزار دانه این گیاه مربوط به نسبت 49 درصد ذرت شیرین با بادمجان بود )جدول 4(. در بررسی کشت مخلوط ذرت با سویا، لوپن Lupinus albus L.)) و سه گونه علوفهای، کاهش وزن یکصد دانه ذرت در تیمارهای مخلوط در مقایسه با تککشتی این گیاه گزارش شده است )کاروترز و همکاران 4555(. آنها کاهش وزن یکصد دانه را واکنشی به رقابت بیان کردهاند که از این طریق باعث تعادل کاهش زیست توده رویشی شده و تخصیص منابع را تغییر دهد. در کشت مخلوط ذرت و سویا Glycine )max (L.) Merrill)، نیز بیشترین وزن صد دانه ذرت از کشت خالص این گیاه گزارش شده است )اُُندی و همکاران 4514(.

در بین تیمارهای کشت مخلوط، بیشترین نسبت دانه به بلال و شاخص برداشت ذرت شیرین مربوط به نسبت 95: 95 ذرت شیرین و بادمجان بود که تفاوت معنیداری با نسبت دانه به بلال و شاخص برداشت این گیاه در کشت خالص نداشت )جدول 4(. در کشت مخلوط ذرت و لوبیا نیز بیشترین شاخص برداشت ذرت) 65 درصد( از نسبت 95 درصدی هر یک از گیاهان در مخلوط گزارش شده است )کوچکی و همکاران 1388 الف(. به نظر میرسد کاهش رقابت بین گونهها و همچنین بین بوتههای ذرت شیرین و علاوه بر این ایجاد تاج پوشش موجی شکل در کشت یک در میان ذرت شیرین و بادمجان )نسبت 95: 95( باعث شده تا نور بیشتری به برگهای پایین تاج پوشش رسیده و با افزایش میزان فتوسنتز در این تیمار، سهم دانه از کل وزن بوته افزایش یابد )کوچکی و همکاران 1384(. این درحالی است که در مطالعه دیگری که به بررسی کشت وزن تر و خشک کل بوته، وزن تر کل بلال، وزن تر چوب و پوست بلال و وزن تر دانه ذرت شیرین تحت تاثیر معنیدار تیمارهای آزمایش قرار گرفت )جدول 3(. بیشترین وزن تر و خشک بوته ذرت شیرین در تیمار 95 درصدی ذرت شیرین با بادمجان مشاهده شد. این در حالی بود که بوتههای ذرت شیرین که در نسبت 49 درصد ذرت شیرین و 59 درصد بادمجان رشد کرده بودند، از کمترین میزان وزن تر و خشک بوته برخوردار بودند و کشت خالص ذرت تفاوت معنیداری نداشت )جدول 3(. بر خلاف این یافتهها، در بررسی کشت مخلوط ذرت و بادام زمینی Arachis )

hypogaea L.)، بیشترین وزن خشک اندام هوایی بوته ذرت از کشت خالص این گیاه گزارش شده است )اینال و همکاران 4555(. 

8

مخلوط ذرت و لوبیای سودانی Cajanus cajan L. ) با لوبیای سودانی گزارش نشده است )مایاکا و همکارانMillsp.) پرداخته است، اختلافی از نظر شاخص 4556(.

برداشت ذرت بین کشت خالص ذرت و مخلوط این گیاه

 

 

جدول 2- تاثیر تیمارهای آزمایش بر صفات مرتبط با عملکرد ذرت شیرین

              نسبت دانه 

به بلال )درصد(

               شاخص برداشت)درصد(

        تعداد ردیف

             در بلال

      تعداد دانهدر ردیف

        وزن هزار دانه

               )گرم(

تعداد بلال

در متر مربع

تیمار

 94/13a*

 25/26ab

 19/33a

 49a

 265/83a

 11/48a            

کشت خالص ذرت شیرین

 26/99b

 35/51b

 12/33ab

 49/3a

 328/44bc

 8/61b              

ذرت 59% + بادمجان 49%

 92/21a

 22/44a

 12/65ab

 42/3a

 231/12ab

 6/44c              

ذرت 95% + بادمجان 95%

 22/53b

 36/9b

 12b

 42a

 325/54c

 3/59d              

ذرت 49% + بادمجان 59%

 *

 *

 n.s.

 n.s.

 *

 **

سطح معنیداری

 9/24

 9/82

 3/8

 2/45

 15/6

 15/43               

ضریب تغییرات )درصد(

 C.V. (%)

*                    و **، ns به ترتیب نشاندهنده معنیداری در سطح 9 و 1 درصد و عدم معنیداری میباشند.

*                    در هر ستون، میانگینهای دارای حداقل یک حرف مشترک از لحاظ آماری در سطح احتمال پنج درصد بر اساس آزمون دانکن فاقد اختلاف معنیدار هستند.

 

بیشترین وزن دانه در بوته، وزن چوب و پوست بلال و وزن تر کل بلال مربوط به نسبت 95 درصدی مخلوط ذرت شیرین و بادمجان بود. کمترین وزن دانه در بوته و وزن کل بلال در نسبت 49 درصدی ذرت شیرین در اختلاط با بادمجان مشاهده شد .این درحالی بود که کمترین مقدار وزن تر چوپ و پوست بلال ذرت شیرین مربوط به کشت خالص این گیاه بود. در خصوص این صفت، کرتهای مخلوط بر کشت خالص ذرت شیرین ارجحیت داشت )جدول 3(. در نسبت 95 درصد ذرت شیرین + 95 درصد بادمجان و همچنین کشت خالص ذرت شیرین، دانه در مقایسه با چوب و پوست بلال، سهم بیشتری از وزن تر کل بلال را به خود اختصاص داد )جدول 3(، که نشاندهنده اختصاص مواد فتوسنتزی بیشتر به دانه در مقایسه با سایر بخشهای بلال در این تیمارها بود. در واقع با افزایش رقابت و کاهش توانایی گیاه در جذب و استفاده از منابع، انتقال مواد فتوسنتزی به اندامهای زایشی با کاهش چشمگیری مواجه خواهد شد )مجنون حسینی و همکاران 1384(. افزایش رقابت برای منابع به خصوص نور در بین گیاهان باعث کاهش انتقال مواد فتوسنتزی به سمت دانه و کاهش سهم دانه از تولید مواد فتوسنتزی میگردد، از این رو در ترکیب مناسبی از

 

جدول 3- تاثیر تیمارهای آزمایش بر وزن بخش های مختلف بلال و وزن تر و خشک بوته ذرت شیرین

وزن تر دانه در                 بلال )گرم(

             وزن تر چوب و

پوست بلال )گرم(

           وزن تر کل بلال

                   )گرم(

وزن تر کل بوته                )گرم در بوته(

وزن خشک کل

بوته )گرم در بوته(

تیمارهای آزمایش

 135/26b*

 115/22b

 425/4bc

 314/94b

 144/91bc             

کشت خالص ذرت شیرین

 146/16b

 123/28a

 464/62b

 342/51b

 193/68ab             

ذرت 59% + بادمجان 49%

 151/22a

 122/52a

 319/28a

 342/56a

      153/28a          

ذرت 95% + بادمجان 95%

 152/29c

 145/43ab

 442/68c

 488/55b

      152/23c          

ذرت 49% + بادمجان 59%

 **

 *

 **

 **

 *

سطح معنیداری

 6/54

 4/68

 5/14

 9/36

        4/33               

ضریب تغییرات )درصد(

 C.V. (%)

*                      و **، به ترتیب نشاندهنده معنیداری در سطح 9 و

*                      در هر ستون، میانگینهای دارای حداقل یک حرف مشترک از لحاظ آماری در سطح احتمال پنج درصد بر اساس آزمون دانکن فاقد اختلاف معنیدار هستند.

 

گیاهان که شرایط بهتری برای دریافت نور و دسترسیبه سایر منابع فراهم باشد، بخش عمدهای از موادفتوسنتزی به دانه اختصاص خواهد یافت )نظری وهمکاران 1341(. بر خلاف این نتایج ،در مطالعهایمربوط به کشت مخلوط ذرت شیرین و ماش بیان شده است که وزن خشک بلال ذرت شیرین و اجزای آن مانند دانه، چوب و پوست بلال با افزایش سهم ماش در

3

مخلوط کاهش یافت که دلیل آن افزایش رقابت برونگونهای در مخلوط گزارش شده است )سرلک و آقاعلیخانی ،1388(. در کشت مخلوط ذرت و آفتابگردانHelianthus annuus L.)) نیز بیشترین وزن خشکچوب بلال از تیمار کشت خالص ذرت گزارش شده است )موسویان و همکاران 1384(.


عملکرد بادمجان

عملکرد میوه، وزن میوه در بوته، تعداد میوه در متر مربع و تعداد میوه در بوته بادمجان تحت تاثیر معنیدار تیمارهای آزمایش قرار گرفت )جدول 2(. 

بر اساس نتایج بدست آمده، بیشترین تعداد میوه در بوته مربوط به کشت خالص بادمجان بود که تفاوت معنیداری با نسبتهای 59 و 95 درصدی بادمجان در اختلاط با ذرت شیرین نداشت. کاهش رقابت درون گونهای که پس از برداشت ذرت با کاهش رقابت بین گونهای نیز همراه شده بود، باعث افزایش نفوذ نور به داخل تاج پوشش و استفاده بهتر بادمجان از منابع موجود گردید و به دنبال آن افزایش تعداد میوه در بوته


 

جدول 4- تجزیه واریانس عملکرد میوه، وزن میوه در بوته، تعداد میوه در متر مربع و در بوته بادمجان

                                                                تعداد میوه در بوته          تعداد میوه در متر مربع         وزن میوه در بوته                عملکرد میوه

 4359459

 652/368

 5/8654

 5/14222                      

4

بلوک

        938528115**                    

428553/39**                      

48/543686*                         

526/55344**                        

3

تیمار

           9565434                  

6665/5291                  

3/5812825

 41/55654                    

6            

خطای آزمایشی

 14/89

 13/62

 42/15

 44/43                            

 

ضریب تغییرات

 C.V. (%)

* و **، به ترتیب نشاندهنده معنیداری در سطح 9 و 1 درصد میباشند.


51

 

را در پی داشت. در مطالعه کشت مخلوط خیار و بامیهAbelmoschus esculentus L.)) گزارش شده استکه عملکرد بوته و تعداد میوه در بوته به طور متوسطدر خیار به ترتیب 13 و 16 درصد و در بامیه به ترتیب54 و 95 درصد در کشت مخلوط بیشتر از کشت

خالص هر یک از گیاهان بود )نادری و همکاران 1388(. 

تعداد میوه در متر مربع تابعی از تراکم بوته در واحد سطح بود، به همین دلیل کاهش تعداد میوه در متر مربع همزمان با کاهش سهم بادمجان در مخلوط دور از انتظار نبود )جدول 9(. بیشترین عملکرد تک بوته بادمجان) 96/811 گرم( از تیمار 49 درصد ذرت شیرین + 59 درصد بادمجان بدست آمد که تفاوت معنیداری با تککشتی بادمجان نداشت. کمترین عملکرد تک بوته بادمجان) 49/148 گرم( مربوط به حضور 49 درصدی

جدول 5- تاثیر تیمارهای آزمایش بر عملکرد، وزن میوه در بوته، تعداد میوه در متر مربع و تعداد میوه در بوته بادمجان

                   عملکرد 

)کیلوگرم در هکتار(

وزن میوه در بوته

 

)گرم(

           تعداد میوه در متر مربع

تعداد میوه در بوته

تیمارهای آزمایش

 34148a*

 852/42a

 38/884a

 4/544a

کشت خالص بادمجان

 1484d

 148/49c

 3/111d

       3/111b                     

ذرت 59% + بادمجان 49%

 11961c

 958/59b

 13/611c

       6/856a                     

ذرت 95% + بادمجان 95%

 42325b

 811/96a

 48/444b

       4/255a                     

ذرت 49% + بادمجان 59%

* در هر ستون، میانگینهای دارای حداقل یک حرف مشترک از لحاظ آماری در سطح احتمال پنج درصد بر اساس آزمون دانکن فاقد اختلاف

 

بادمجان در کنار ذرت شیرین بود )جدول 9(. دلیلافزایش عملکرد تک بوته بادمجان در نسبت 59 درصدیبا ذرت شیرین احتمالا به دلیل کاهش رقابت درونگونهای بین بوتههای بادمجان به خصوص پس ازبرداشت ذرت شیرین باشد .خلعتبری و همکاران )1384( در بررسی عملکرد سورگوم علوفهای (Sorghum bicolor) و ارزن مرواریدی

(.Pennisetum spp) در کشت مخلوط اظهار داشتند که بیشترین میزان عملکرد تک بوته هریک از گیاهان و مجموع هر دو از نسبت 59% سورگوم + 49% ارزن مرواریدی بدست آمد؛ آنها دلیل این برتری را در کشت مخلوط در مقایسه با کشت خالص کاهش رقابت دو گیاه در نتیجه انتخاب گیاهان با نیازهای طبیعی و مدیریتی مشابه عنوان کردهاند .


معنیدار هستند.

 

بیشترین عملکرد بادمجان) 34148 کیلوگرم در هکتار( در تیمار تککشتی بادمجان مشاهده شد. در تیمارهای مخلوط با افزایش سهم ذرت و کاهش تعداد بوته بادمجان در واحد سطح از عملکرد این گیاه کاسته شد )جدول 9(. بادمجان پس از برداشت ذرت در تاریخ 43 مردادماه، تا اوایل مهرماه به تنهایی در سیستم حضور داشت و در این مدت نفعی از حضور ذرت شیرین نبرده است. بنابراین عملکرد این گیاه تحت تاثیر اثرات سیستم مخلوط نبوده و فقط متاثر از تعداد بوته در واحد سطح بود. در واقع اجزایی در کشت مخلوط بیشترین تاثیر را روی یکدیگر دارند و به هم سود میرسانند که زمان بیشتری را در سیستم کنار یکدیگر حضور داشته باشند. در کشت مخلوط بادمجان با ذرت ،سورگوم Sorghum bicolor L.)) و ارزن Panucum miliaceum L.)) نیز افزایش عملکرد بادمجان در کشت مخلوط با سورگوم گزارش شده است، در این مطالعه افزایش عملکرد بادمجان در حضور سورگوم، برداشت همزمان هر دو گیاه و حضور اجزای مخلوط در کنار یکدیگر در طول فصلرشد عنوان شده است )دگری و همکاران 4512(. ازسوی       دیگر،    کاهش    عملکرد  گوجه    فرنگی(Lycopersicon esculentum) در کشت مخلوط بالوبیا سبز (Phaseolus vulgaris) در مقایسه با کشت خالص به دلیل کاهش تعداد میوه در بوته و رقابت بین گونهای بر سر منابع نیز گزارش شده است )هناره و همکاران 1384(. در کشت مخلوط هویج Daucus )carota L.) و ذرت شیرین نیز، کاهش عملکرد هویج با افزایش تعداد ردیفهای ذرت شیرین در مخلوط گزارش شده است )اُُگبوهی و اُُرزولک 1485(. در مقابل افزایش عملکرد خیار Cucumis sativus L.)) در کشت مخلوط با سیر Allium cepa L.)) و پیاز Allium )sativum L.) در مقایسه با کشت خالص خیار گزارش شده است )ژو و همکاران 4511(.

 

بررسی سودمندی کشت مخلوط نسبت برابری زمین

بررسی عملکرد نسبی هر یک از اجزای مخلوط نشاندهنده این بود که بالاترین مقدار عملکرد نسبی

جدول 6- نسبت برابری زمین، شاخص غالبیت، شاخص رقابت و ضریب ازدحام نسبی در نسبتهای مختلف کشت مخلوط ذرت شیرین و بادمجان

ضریب ازدحام نسبی

 (RCC)

شاخص غالبیت

 (A)

نسبت برابری زمین

 (LER)

تیمارهای آزمایش

 RCC

ذرت

بادمجان

ذرت

بادمجان

 LER

ذرت

بادمجان

 -

 -

 -

 -

 -

 1a

 5/9c

 5/9b

کشت خالص

ذرت 59% + بادمجان 49%a* 1/41ab 5/4b 5/88a -5/88b 5/41a 5/89a 5/56d38/5ذرت 95% + بادمجان 95% a 4/93a 5/98ab 5/65a -5/65b 1/56a 5/5b 5/36c21/1ذرت 49% + بادمجان 59%a 1/48b 1/16a 5/19b -5/19a 1/59a 5/44d 5/56a28/1

 n.s.

 *

 *

 *

 *

 n.s.

 **

 **

سطح معنیداری

 66/59

 98/26

 49/4

 35/25

 35/25

 8/16

 8/81

 13/94

ضریب تغییرات

C.V. (%)

*                      و **، به ترتیب نشاندهنده معنیداری در سطح 9 و 1 درصد و ns، نشاندهنده عدم معنیداری میباشند.

*                      در هر ستون، میانگینهای دارای حداقل یک حرف مشترک از لحاظ آماری در سطح احتمال پنج درصد بر اساس آزمون دانکن فاقد اختلاف معنیدار هستند.

 

55

برای هر یک از گیاهان از نسبت 59 درصدی آنها درکشت مخلوط بدست آمد .کمترین مقدار عملکرد نسبیبادمجان و ذرت شیرین نیز مربوط به تیمارهای اختلاط49 درصدی هر یک از آنها در مخلوط بود )جدول 6(. بااینکه نسبت برابری زمین کل تحت تاثیر معنیدار تیمارهای آزمایش قرار نگرفت، اما فزونی نسبت برابری زمین از واحد، هر چند هم که کم باشد نشاندهنده برتری کشت مخلوط است. بیشترین مقدار نسبت برابری زمین مربوط به تیمار 95: 95 ذرت شیرین: بادمجان بود که بیانگر این است که این تیمار عملکرد را در مقایسه با تککشتی 6 درصد افزایش داده است.

نسبت 49 درصد ذرت شیرین + 59 درصد بادمجان نیز بیانگر برتری 9 درصدی عملکرد مخلوط نسبت به کشت خالص بود. از نظر آماری اختلافی بین تیمارهای آزمایش به لحاظ نسبت برابری زمین مشاهده نشد )جدول 6(. در کشت مخلوط ذرت شیرین و ماش نیز ،نسبت برابری زمین 58/1 از تیمار 49 درصد ذرت شیرین: 59 درصد ماش و نسبت برابری زمین 53/1 از تیمار 59 درصد ذرت شیرین: 49 درصد ماش گزارش نمودهاند )سرلک و آقاعلیخانی 1388(.

52

 

شاخص غالبیت                                                                                                                                                                                                                                                                                    

این شاخص معیار سادهای برای ارزیابی مقدارافزایش عملکرد نسبی یک گونه زراعی در مقایسه باگونه زراعی دیگر در کشت مخلوط است )گاش ،4552(. اعداد شاخص غالبیت مربوط به ذرت شیرین در تمامی نسبتهای مخلوط با بادمجان مثبت بود که نشاندهنده غالبیت ذرت شیرین در کشت مخلوط است، این در حالی است که بادمجان در کشت مخلوط با ذرت شیرین از غالبیت کمتری برخوردار بوده و در واقع گونه مغلوب بشمار میرود )جدول 6(. در بررسی کشت مخلوط ذرت با لوبیا عربیVigna sinensis L.)) و لوبیا سبز Phaseolus vulgaris L.))، شاخص غالبیت ذرت در تمامی نسبتهای کاشت با هر دو گیاه مثبت گزارش شده است که دلالت بر غالبیت ذرت در کشت مخلوط با این دو لگوم دارد )ییلماز و همکاران 4558(.

 

ضریب ازدحام نسبی                                                                                                                                                                                                                                                                           

این شاخص نشاندهنده غالبیت نسبی یک گونه در مخلوط است )گاش 4552(. بر اساس این شاخص ،اعداد بالاتر از یک دلالت بر سود بری اجزای مخلوط از شرایط اختلاط و کشت توام دارند .بیشتر بودن اعداد ضریب ازدحام نسبی ذرت شیرین از بادمجان ،مطابق با شاخص غالبیت، بر غالبیت ذرت شیرین در کشت مخلوط اشاره دارند )دیما و همکاران 4555(. بیشترین Kذرت شیرین از نسبت 95 درصدی این گیاه با بادمجان بدست آمد. این درحالی بود که کمترین مقدار K ذرت شیرین در نسبت 49 درصد ذرت شیرین + 59 درصد بادمجان مشاهده شد )جدول 6(. Kذرت شیرین در تمامی نسبتهای مخلوط بالاتر از واحد بود که بیانگر سود بری ذرت شیرین نسبت به بادمجان از کشت مخلوط است )ییلماز و همکاران 4558(. بیشترین مقدار ضریب ازدحام نسبی برای بادمجان مربوط به تیمار 49 درصد ذرت شیرین + 59 درصد بادمجان بود ،که تنها نسبتی است که در آن سودمندی بادمجان از کشت مخلوط مشاهده میشود )جدول 6(. احتمالا عدمحضور ذرت شیرین در کنار بادمجان در تمام فصلرشد دلیل اصلی عدم استفاده بادمجان از فواید سیستممخلوط باشد. بیشترین ضریب ازدحام نسبی کل )28/1(از تیمار 49 درصد ذرت شیرین + 59 درصد بادمجان بدست آمد که بسیار نزدیک به تیمار 95 درصد ذرت شیرین + 95 درصد بادمجان است )جدول 6(. بالاتر بودن ضریب ازدحام نسبی از یک، بیانگر سودمندی کشت مخلوط است که در نسبتهای 49 و 95 درصدی ذرت شیرین در اختلاط با بادمجان مشاهده میشود )جدول 6(. در کشت مخلوط ذرت، سورگوم و ارزن Pennisetum glaucum L.)) با بادام زمینی، بیشترین مقدار ضریب ازدحام نسبی از کشت مخلوط ذرت با بادام زمینی گزارش شده است )گاش 4552(.

در مجموع، آنچه از شاخصهای ارزیابی سودمندی کشت مخلوط استنباط میشود این است که نسبتهای 95 و 49 درصدی ذرت شیرین در اختلاط با بادمجان از برتری نسبت به کشت خالص برخوردار است، از سوی دیگر ذرت شیرین در این سیستم به عنوان گونه غالب بشمار میرود.

نتیجه گیری کلی                                                                                                                                                                                                                                                                               

حضور توام دو گونه در کشت مخلوط از طریق افزایش فرصتها در استفاده از منابعی مانند نور و مواد غذایی و کاهش اتلاف آب، سودمندی عملکرد را در مقایسه با تککشتی به دنبال داشت. با توجه به نتایج بدست آمده حضور 95 و 49 درصدی ذرت شیرین در میان ردیفهای بادمجان افزایش کارایی هر دو گیاه را در استفاده از موقعیتهای محیطی موجود در سیستم در پی داشت. از این رو با توجه به کاشت بادمجان در سطوح کم و عمدتا در سیستمهای کشاورزی معیشتی ،که مبتنی بر قوانین همسو با طبیعت هستند و از روشهایی مانند چندکشتیها و تناوب زراعی جهت دستیابی به تولید پایدار بهره میگیرند، استفاده از ذرت شیرین جهت برتری عملکرد ضمن حفظ چارچوبهای

کشاورزی طبیعت مدار مفید به نظر میرسد. با این حال ،اظهار نظر در این خصوص نیازمند بررسی سایر ابعاد این موضوع میباشد .  

 

 

 

 

 

بذر

بذر 

ابزارآلات کشاورزی

ابزار آلات کشاورزی